21 Μαρτίου παγκόσμια ημέρα της ποίησης...
.
Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος στα δοκίμια και στη ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη...
.
[Ανοίγοντας το δοκίμιό του «Σχέδιο για μια εισαγωγή στο χώρο του Αιγαίου» ο Ελύτης γράφει: «Μπροστά στη ράχη της Σέριφος, όταν ανεβαίνει ο ήλιος, τα πυροβόλα όλων των μεγάλων κοσμοθεωριών παθαίνουν αφλογιστία...»] !!!
.
Με το μικρό αυτό σημείωμα επιθυμώ όχι να αποτιμήσω με λεπτομέρειες το έργο και την πνευματική προσφορά του – κατά πολλούς - αξιότερου ποιητή μας, αλλά απλώς να ξεδιπλώσω λίγα λόγια για την φιλοσοφική μήτρα που γέννησε, σε κάποιο βαθμό, τις ποιητικές και δοκιμιακές καταγραφές του. Λατρεύω τον ποιητικό και δοκιμιακό λόγο του Οδυσσέα Ελύτη. Ένα λόγο που “αποτύπωσε” μια εποχή, που έκλεισε εντός του έναν οραματισμό, που συνδέθηκε με τους ύμνους του στο Αιγαίο μας και τα ολοφώτεινα νησιά του…
Όμως όχι μόνον γι΄αυτά. Αλλά γιατί εξέφρασε κατά τον καλύτερο και πιστότερο τρόπο, τα ιδανικά και την βαθύτερη πίστη του σε ορισμένες αμετάθετες αξίες ζωής, καθώς και την υπαρξιακή του αγωνία να σταθεί στα πόδια του αυτός ο καθημαγμένος λαός, και να ξαναβρεί τον καλύτερο εαυτό του. Με αυτήν την έννοια, σήμερα, την εποχή της απόλυτης κοινωνικής αδιαφορίας και αφασίας καθίσταται επίκαιρος όσο ποτέ…
Επίσης, γιατί επιθυμώ, αυτές τις ώρες της πολιτισμικής ανυπαρξίας, να προκαλέσω - προσκαλέσω τ ο υ ς ν έ ο υ ς μας να τον αγκαλιάσουν, να μελετήσουν και να φέρουν στο στόμα τους λίγους στίχους και γραφές του… Αυτές τις ώρες της αγωνίας τους για το αύριο, της δοκιμασίας που βιώνουν στους έσχατους τούτους καιρούς… …
Για όσους, [και δυστυχώς είναι οι περισσότεροι] είναι θύματα, άρα και οπαδοί του δυτικοευρωπαϊκού ορθολογισμού, έχω να πω τούτα για να τους προσγειώσω και προετοιμάσω:
Ο Οδυσσέας Ελύτης, αν και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αιολική Λέσβο, μαθήτευσε επιτυχώς στην Ιωνία και συγκεκριμένα κοντά στον Ηράκλειτο. Ο Εφέσιος αναφέρεται στο έργο του Ελύτη πολλές φορές. Ας τον συναντήσουμε σε μερικές από αυτές πρώτα στα δοκίμιά του:
Α] - “… βρίσκομαι, τη στιγμή που βγαίνω από το παράξενο αυτό κολύμπημα, πολύ μακρυά, κάποτε χωρίς να ΄ χω καν αγγίξει εκείνο που ζητούσα. Για να είμαι πιό ακριβής, τότε μόνο ξέρω τι πρέπει να πω. Αλλά είναι κιόλας αργά, γιατί δεν μπαίνει κανείς μέσα στην ίδια ροή του ποταμού, για να θυμηθώ κι εγώ με τη σειρά μου τον μεγάλο Εφέσιο” [“Ανοιχτά Χαρτιά”]. Η αναφορά στο fragmentum 39b Β “ποταμώι γαρ ουκ έστιν εμβήναι δις τωι αυτώι» είναι προφανής.
.
- Στο ίδιο frag., όπως και στο frag. 6.1 [Πλάτωνος Κρατύλος 402a] “Λέγει που Ηράκλειτος ότι πάντα χωρει και ουδέν μένει» στηρίζεται ασφαλώς και η περικοπή από το κείμενο “Τέχνη-Τύχη-Τόλμη” {“Ανοιχτά Χαρτιά”]: “… Όμως, αν από την εποχή του Ηράκλειτου δεν έσβησε ποτέ η συνείδηση της διαμάχης ανάμεσα στη συντήρηση και τη μεταβολή, ανάμεσα στη φυσιολογική και τη μη φυσιολογική ζωική εξέλιξη πρέπει να ομολογηθεί ότι η διαμάχη τούτη σήμανε πρώτη φορά στον αιώνα μας μ΄ όλο το βάρος της σημασίας της επιβάλλοντας στους σύγχρονους καλλιτέχνες να τοποθετήσουνε το αιώνιο στοιχείο της ομορφιάς στο α ε ί μ ε τ α μ ο ρ φ ο ύ μ ε ν ο σημείο της ανθρώπινής της ροής”.
- Σε ένα άλλο πασίγνωστο frag. του Ηρακλείτου αναφέρεται ο Ελύτης, όταν γράφει για τον ομότεχνό του P. Reverdy [«Ανοιχτά Χαρτιά»]: «Φοβούμαι μόνον ότι ο ποιητής αυτός που μπόρεσε να επισημάνει με ακρίβεια το τέρμα του ταξιδιού του κατατεμάχισε τον εαυτό του ‘καθ΄ οδόν’, παίζοντας επάνω σε δύο διαφορετικές ταχύτητες, ακολουθώντας την ‘άνω’ και την ‘κάτω’ οδό, πλάθοντας έτσι, χωρίς να το θέλει, το ξεχωριστό δράμα της ποίησης και της ύπαρξής του. Η αναφορά γίνεται στο frag. 60 B «οδός άνω και κάτω μία και ωυτή». To ίδιο frag. απαντά, με ονομαστική αναφορά στον Ηράκλειτο, σ΄ ένα γράμμα του ποιητή προς τον Κ. Φράιερ «Από την ‘άνω’ ή την ‘κάτω οδόν’ του Ηρακλείτου, στο σημείον όπου η ζωή και ο θάνατος, το φως και το σκοτάδι παύουν ν΄ αποτελούν αντιθέσεις».
- Τέλος, στην ομιλία του στην Ακαδημία της Στοκχόλμης κατά την τελετή απονομής του βραβείου Νομπέλ Λογοτεχνίας ο Οδυσσέας Ελύτης αναφέρει:
«... Να γιατί μας χρειάζεται η διαφάνεια. Για να διακρίνουμε τους κόμπους στο νήμα που μέσα από τους αιώνες τεντώνεται και μας βοηθεί να σταθούμε όρθιοι πάνω σ΄ αυτή τη γή. Από τον Ηράκλειτο έως τον Πλάτωνα και από τον Πλάτωνα έως τον Ιησού διακρίνουμε αυτό το «δέσιμο», που φτάνει κάτω από διάφορες μορφές ως τις μέρες μας και που μας λέει περίπου το ίδιο: ότι εντός του κόσμου τούτου ανασυντίθεται ο άλλος κόσμος, ο «πέραν», η δεύτερη πραγματικότητα, η υπερτοποθετημένη επάνω σ΄ αυτήν όπου παρά φύσιν ζούμε. Είναι μια πραγματικότητα που τη δικαιούμαστε και από δική μας ανικανότητα δεν αξιωνόμαστε. Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι σε εποχές υγιείς το Κάλλος ταυτίσθηκε με το Αγαθόν και το Αγαθόν με τον Ήλιο. Κατά το μέτρο που η συνείδηση καθαίρεται και πληρούται με φως, τα μελανά σημεία υποχωρούν και σβήνουν, αφήνοντας κενά που – όπως ακριβώς στους φυσικούς νόμους – τα αντίθετά τους έρχονται να πληρώσουν τη θέση τους. Κι αυτό, με τέτοιον τρόπο, που τελικά το δημιουργημένο αποτέλεσμα να στηρίζεται και στις δύο πλευρές, θέλω να πω στο «εδώ» και στο «επέκεινα». Ο Ηράκλειτος δεν είχε ήδη μιλήσει για μιαν «εκ των διαφερόντων καλλίστην αρμονίην»; [Ολόκληρη η ομιλία του Ελύτη, δίγλωσση, στη συλλογή δοκιμίων του «Εν λευκώ»]...
.
Β] Ας δούμε τώρα μερικές από τις ηρακλείτειες αναφορές σε ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη:
.
- «... Το αργό και βαρύ των καταιγίδων όργανο
στην καταστραμμένη του φωνή ο Ηράκλειτος
των φονιάδων η άλλη πλευρά η αθέατη
το μικρό ‘γιατί’ που έμεινε αναπάντητο...»
[«Άξιον Εστί – Δοξαστικόν»]
.
- «Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ
Που θα ΄ θελα να σε υιοθετήσω
Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία
Να μάθεις μανταρίνι κι άψινθο
.......
Στο πυργάκι του φάρου το καταμεσήμερο
Να γυρίσεις τον ήλιο και ν΄ ακούσεις
Πώς η μοίρα ξαναγίνεται και πώς
Από λόφο σε λόφο συνεννοούνται
...
Που κρατούν τον αέρα σαν αγάλματα
...
Και με λίγο Βοριά λίγο Λεβάντε
Κύμα το κύμα να γυρίσεις πίσω
.......
Κομμάτια πέτρες τα λόγια των Θεών
Κομμάτια πέτρες τ΄ αποσπάσματα του Ηράκλειτου»
[«Το Φωτόδεντρο – Μικρή πράσινη θάλασσα»]
.
«6. ...
ίσως και να ΄ χω λάθος ίσως και να ΄ ναι που
δεν ξέρω από γραφή και ανάγνωση
ολομόναχος
κρέμομαι
από τους καιρούς του Ηράκλειτου
όπως το αμύγδαλο του κόσμου
από ΄ ναν κλώνο του βορείου Αιγαίου...»
[«Τρία ποιήματα – Το αμύγδαλο του κόσμου»]
.
Στη συλλογή «Το Φωτόδεντρο» ένας από τους τίτλους των ποιημάτων είναι «Παλίντροπον» που παραπέμπει ευθέως στο frag. 51.9 Β: “παλίντροπος αρμονίη όκωσπερ τόξου και λύρης”.
.
- “… Η Μαρία Νεφέλη λέει:
Αλλού είναι ο θάνατος.
Κεραυνός οιακίζει.
Εσείς άνθρωποι θα χαθείτε
το χτένι μες στο χέρι σας θ΄ ακινητήσει ένα πρωί στον αέρα
κι ο καθρέφτης θα δείξει την υποδόρια υφή
των ιστών όπου ο χρόνος
όπως έντομο σε απελπισία παγιδεύτηκε…”
[“Μαρία Νεφέλη – Κεραυνός οιακίζει”]
Εδώ ο τίτλος και η φράση στο ποίημα παραπέμπουν στο frag. 64 Β του Ηράκλειτου: «τα δε πάντα οιακίζει Κεραυνός».
.
Το ίδιο fragmentum, αλλά παραλλαγμένο, παραθέτει ο Ελύτης στο ποίημα “Ο κήπος βλέπει” από τη συλλογή του “Τρία ποιήματα”:
“… η μισή Ναυσικά συνεχίζεται απ΄ τα κύματα
και τους αντικατοπτρισμούς ως πέρα
στα παράλια της Μικρασίας
κει που κάποτε ο Ηράκλειτος
οιάκισε τον κεραυνό
(δεν πρόκειται για λάθος)”.
Ο ποιητής σπεύδει, χρησιμοποιώντας την παρένθεση, να ειδοποιήσει τους “σχολιαστές” και όσους “θηρεύουν” λάθη στην ποίηση ότι η παραλλαγή έγινε συνειδητά…
…
Χάρις σ΄αυτήν την θητεία έμαθε ο Ελύτης, πώς ο ποιητικός λόγος κατακτά αυτήν την “ενδεχόμενη διάρκεια” μιας αλληλουχίας, που υπερβαίνει τον ιστορικό χρόνο. Μια “αεικίνητη ακινησία”, αποσπασματική κι αυτή, όπως τα fragmenta του μεγάλου Ίωνα Εφέσιου, που δίπλα του έμαθε, επίσης, και κάτι άλλο: την λάμψη του “παλιντροπισμού” του, όπως αυτή διατυπώνεται περίφημα στο frag. 62 Β: “αθάνατοι θνητοί, θνητοί αθάνατοι, ζώντες των εκείνων θάνατον, τον δε εκείνων βίον τεθνεώτες”…
Η λάμψη του μετατοπισμού, καθώς το μαύρο, σκοτεινό μας βάθος περπατάει με τόλμη στον ήλιο, κι ο θάνατος φτάνει σαν το αεράκι ενός άλλου κόσμου και γίνεται “προθάλαμος της Γέννησης”, ή όπως όταν σημαίνεται η “αρχαγγελική” παρουσία μιας άνοιξης μέσα στον χειμώνα, “στα σύνορα των αντιθέσεων”. Η ποιητική ξυπνάει μέσα του, καταδύεται στο βάθος των πραγμάτων και στο βάθος του εαυτού του [το μαύρο], κι έρχεται στο φως [λευκό], για να τον πάει “ολόισια μέσα στην καρδιά του ήλιου”… “το μη δύνόν ποτε πώς αν τις λάθοι;” [frag. 16 B].
…
Και πρέπει να λυθεί μιά για πάντα η παρεξήγηση: η ελληνικότητα του Ελύτη δεν είναι μόνον οι ελληνικές ακρογιαλιές και το Αιγαίο, πιθανόν ιδωμένες από κάποιους καπάτσους, με την μορφή του “τουριστικού προορισμού”…
Για τον Ελύτη, καθετί ελληνικό έχει την απόσταση των τριών χιλιάδων, τουλάχιστον, χρόνων… Και η Ελλάδα της ποίησής του δεν είναι επίπεδη. Είναι το βάθος και η αρχή της ελληνικής κ ρ ι τ ι κ ή ς σκέψης. Η αρχή της ελληνικής φιλοσοφίας ενάντια στον μηδενισμό της δυτικής διανόησης.
Εδώ, απλώνω το χέρι και σε αποχαιρετώ Ποιητή…
Και ψιθυρίζω τον λόγο σου, μια αγαπημένη μου φράση: “Αλλά με τις ξόβεργες μπορεί να πιάνεις πουλιά, δεν πιάνεις όμως ποτέ το κελαηδητό τους...”.
.
.
Αθήνα 21 Μαρτίου 2015
Δημήτρης Χίου
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου