Μίτση Πικραμένου Η ΛΕΞΗ «ΣΙΩΠΗ» ΓΙΑ ΤΗΝ Π. Σ. ΔΕΛΤΑ ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ, 2

Η ΛΕΞΗ «ΣΙΩΠΗ» ΓΙΑ ΤΗΝ Π. Σ. ΔΕΛΤΑ
ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ, 2

Ο Παύλος Α. Ζάννας (1929-1989), εγγονός της Πηνελόπης Δέλτα από την κόρη της Βιργινία, ήταν ο πρώτος που ξεκίνησε να αξιοποιεί τα κατάλοιπά της, είτε δημοσιεύοντάς τα ο ίδιος είτε δίνοντας υλικό σε διάφορους επιστήμονες για να τα φέρουν στο φως. Ανάμεσα στις ποικίλες προσπάθειές του διαπρεπή επιστήμονα είναι και η επιστολή που έγραψε στη θεία και νονά του Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου «Σχετικά με τη λέξη ΣΙΩΠΗ στον τάφο της Π. Σ. Δέλτα». Η επιστολή αυτή εντάχθηκε στον τόμο «Π. Σ. Δέλτα, Σύγχρονες προσεγγίσεις στο έργο της». Αθήνα 2000, Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Η εισαγωγή και η επιμέλεια του τόμου αυτού έγινε από τον δισέγγονο της Πηνελόπης Δέλτα, τον Αλ. Π. Ζάννα, ο οποίος έχει στα χέρια του το αρχείο της.


Στη μακροσκελή αυτή επιστολή, που καταλαμβάνει τις σελίδες 461-474 του τόμου, ο Ζάννας αναρωτήθηκε πώς η Πηνελόπη Δέλτα σκέφθηκε και αποφάσισε να γραφεί η λέξη ΣΙΩΠΗ στον τάφο της. Σκαλίζοντας τα χαρτιά της, ξεκίνησε με την πρώτη αναφορά στη λέξη, το φθινόπωρο του 1908, όταν αποφάσισε οριστικά ότι δεν μπορούσε να εγκαταλείψει την οικογένειά της. Δεν τη συγκράτησε η ανάγκη να αναθρέψει η ίδια τα παιδιά της μόνον αλλά και η σκέψη του αγαπημένου της. Θα αποτελούσε εμπόδιο για τη σταδιοδρομία του Ίωνα Δραγούμη, θα ξεσπούσε σκάνδαλο όταν θα μαθευόταν η αγάπη τους, ενώ η έλλειψη οικονομικών πόρων τους εμπόδιζε να είναι μαζί. Ο Στέφανος Δέλτα αρνούνταν να της επιστρέψει την προίκα της.

Κατά τα πρώτα μετά το 1908 χρόνια, εκείνα του πένθους της, η Πηνελόπη Δέλτα κυριαρχούνταν από την αγάπη της για τη μοναξιά και τη σιωπή. Μετά τη δολοφονία του Ίωνα ωστόσο, καταπιάστηκε με τη συστηματική καταγραφή της ζωής της όπως κι εκείνης του αθεράπευτου έρωτά της. Επιδίωκε να μην καταστραφούν τα κείμενά της και έκανε την πρώτη αναφορά στη λέξη ΣΙΩΠΗ σε σχέση με τον τάφο της, στις 14 Μαΐου του 1927. Πίστευε τότε ότι μόνον η Ναταλία Μελά, η Μέλπω Λογοθέτη-Merlier και ο Χρύσανθος, ο μητροπολίτης Τραπεζούντας γνώριζαν το μυστικό της. Η ίδια όμως, όπως φάνηκε στη δικιά μου μελέτη, είχε ενημερώσει τον Πέτρο Βλαστό και τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη για τα συναισθήματά της. Ο κύκλος των δημοτικιστών της Πόλης εξάλλου υπέθετε ή γνώριζε το μυστικό, όπως φανερώνει σημείωση με μολύβι σε επιστολή του Αλεξάνδρου Πάλλη.

Τα πράγματα ωστόσο δεν ήταν ακριβώς έτσι. Το κείμενο του Παύλου Αλ. Ζάννα είναι εξαιρετικό. Είχε ήδη πραγματοποιήσει έρευνα στο αρχείο της Πηνελόπης Δέλτα και, με την αγάπη που έτρεφε στη μνήμη της, κατέγραψε τα πρώτα συμπεράσματά του. Ωστόσο, σήμερα, που έχει δει το φως της δημοσιότητας σημαντικό μέρος από το αρχείο αυτό, διαθέτουμε την οριστική ερμηνεία της λέξης ΣΙΩΠΗ. Η ίδια η Πηνελόπη Δέλτα μας ενημέρωσε ότι η συγκεκριμένη λέξη την ένωσε με τον Ίωνα Δραγούμη. Η πληροφορία περιλαμβάνεται στον τόμο Αναμνήσεις 1940, που κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2007, ενώ το άρθρο του Παύλου Ζάννα εντάχθηκε στον τόμο για την Πηνελόπη Δέλτα, ο οποίος κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2006. Εάν είχε γίνει αντιληπτό ότι ο Ζάννας μιλούσε για κάτι που ξεκαθάριζε η ίδια η Δέλτα, θα υπήρχε κάποια σχετική σημείωση.

Πραγματικά, ο Ίων Δραγούμης της είχε γράψει στις 19 Απριλίου/2 Μαΐου 1908, ένα εξάμηνο πριν χωρίσουν οριστικά δηλαδή: «Λοιπόν τι μένει; Η ΣΙΩΠΗ. Αυτή ας πλακώσει σαν πλάκα τάφου τις δυο ψυχές μας, και ας απολιθώσει τους δυο έρωτές μας. Είχαν βγει από τη μοναξιά τους οι δυο ψυχές μας και μιλήθηκαν, και η μια ηύρε στην άλλη χάρη και εμορφιά, και αγαπήθηκαν και φιλήθηκαν, και πόνεσαν, και ήλθε ένας καιρός να γυρίσουν πίσω η κάθε μια στη μοναξιά της, και λυπήθηκαν και μαράθηκαν, και σώπασαν. Η ελπίδα της ενώσεως τις είχε ξυπνήσει και είδαν τα όνειρα της εμορφιάς και ευτυχίας. Η ελπίδα έσβησε, και μαζί της έσβησε το φως των ονείρων. Και η σβησμένη ελπίδα τις χώρισε πάλι. Μένει η νοσταλγία και ο πόνος, μα η ομιλία αποκάηκε, η συντροφιά χάθηκε, η αγάπη πάγωσε, και μαζί της τα φιλιά που μένουν, παγωμένα, νεκρά, στα χείλη μας επάνω. Και πλάκωσε τις δυο ψυχές η πλάκα της ΣΙΩΠΗΣ, της σιωπής και μοναξιάς». (Αναμνήσεις 1940, σελίδα 43).

Και εκείνη τότε απάντησε: «Ναι, σιωπή. Οι τάφοι είναι σιωπηλοί, οι πεθαμένοι δε μιλούν. Και μεις πεθάναμε. Άραγε σκέπτονται οι πεθαμένοι; Συ λες όχι. Εγώ δεν ξέρω… Και μεις θα σκεπτόμεθα… αν και πεθαμένοι, και ο πόνος σου θα με πονεί ως τον τάφο… ίσως και πέρα από τον τάφο… εγώ δεν ξέρω. Μα με πονείς, και με πονείς στα πιο μυστικά μου αισθήματα όταν μου λες πως αποφάσισα να μη σε θέλω πια και να μη σε ζητώ πια και πως είμαι detachée [αποστασιοποιημένη] από σένα και από καθετί ανθρώπινο και πως στην ψυχή μου κατέβηκε η serenité [γαλήνη]. Όχι, αγάπη μου, serenité [γαλήνη] δεν ξέρω, ούτε ήσυχη συνείδηση, ούτε détachement [αποστασιοποίηση], ούτε κανενός είδους ησυχία. Ξέρω πόνο, μόνο πόνο, άγριο, φριχτό, σπαραχτικό πόνο, ή ήσυχο, βαθύ, βαρύ, ασήκωτο, βάρβαρο στη σιγανή, αδιάκοπη, αιώνιά του ένταση, πόνο, πόνο everlasting [αδιάκοπο], ταραχή, αναστάτωση, και sanglots [λυγμούς] που σχίζουν το στήθος και πονούν με πόνο σωματικό…». (Αναμνήσεις 1940, σελίδα 52).

Οι απόψεις που εξέφρασε λοιπόν ο Παύλος Ζάννας ήταν λανθασμένες, με την έννοια ότι τη λέξη ΣΙΩΠΗ την είχε επιβάλει ο Ίων Δραγούμης. Η ίδια τη σκεπτόταν τακτικά, όπως απέδειξε ο Παύλος Ζάννας, και την είχε απολύτως αποδεχθεί.
Mitsi Pikramenou


26/5/2014

Μίτση Πικραμένου, Ο «ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ» ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ, 1

Mitsi Pikramenou


25 Μαΐου


Ο «ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ»
ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ, 1


Η εφημερίδα «Ριζοσπάστης», όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, είναι «εφημερίς δημοκρατικών αρχών» καθώς τονίζεται στον υπότιτλό της. Άρχισε να εκδίδεται στην Αθήνα με διευθυντή και ιδιοκτήτη τον Γ. Πετσόπουλο και αρχισυντάκτη τον Ν. Γιαννιό, την Κυριακή 23 Ιουλίου του 1917. Ο τίτλος της ωστόσο δεν ήταν πρωτότυπος, αποτελούσε ιδιοκτησία του Γεωργίου Φιλάρετου.
Δεν διαθέτουμε πολλά στοιχεία για τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου άνδρα. Είναι γνωστό ότι γεννήθηκε στη Χαλκίδα το 1848 και πέθανε στην Αθήνα το 1929. Ήταν από τους πρώτους που έκτισαν το σπίτι τους στην Καλλιθέα, μαζί με τον πατέρα της ζωγράφου Σοφίας Λασκαρίδου.
Πιο γνωστός έγινε ως διακεκριμένος νομικός και πολιτική προσωπικότητα. Στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού υπήρξε υπουργός, γερουσιαστής και εκδότης. Από τους πρώτους υποστηρικτές της αβασίλευτης δημοκρατίας στην Ελλάδα, αποκλήθηκε τιμητικά από τον Ελευθέριο Βενιζέλο «Πατέρας της Ελληνικής Δημοκρατίας». Αυτό έγινε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, όταν γίνονταν οι σχετικές προσπάθειες.
Η δραστηριότητά του υπήρξε ευρεία και πολυδιάστατη και επεκτάθηκε σε διάφορους τομείς, ακόμη και σε γεωργικές εργασίες. Υπήρξε υπάλληλος αρκετά χρόνια, αφού ήταν υποχρεωμένος να εργάζεται. Άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστός σαν δικηγόρος και υπήρξε από τους ικανότερους δικηγόρους στα αθηναϊκά δικαστήρια. Από τα στελέχη του ελληνικού τεκτονισμού, εντάχθηκε στη στοά «Πυθαγόρας», όπου λειτούργησε μαζί με τον φίλο του Ρόκκο Χοϊδά, που πέθανε το 1890.
Στο πρώτο φύλλο του «Ριζοσπάστη», δημοσιεύεται η επιστολή, με την οποία ο Φιλάρετος παραχώρησε τον τίτλο της εφημερίδας. Η επιστολή αυτή αναδημοσιεύεται εδώ, γιατί αποτελεί και μια πολύτιμη μαρτυρία για τη γλώσσα μας. Ο «Ριζοσπάστης» πραγματικά γραφόταν τότε στην καθαρεύουσα, όπως και όλες οι εφημερίδες και ο Γεώργιος Φιλάρετος εξέφραζε την ευχή να γράφεται στη δημοτική γλώσσα.

Ἐν Ἀθήναις, τῇ 25 Ἰουνίου 1917
Φίλε μοι κύριε Πετσόπουλε
Ἐν Ἀθήναις

Σπεύδω ν’ ἀπαντήσω εἰς τὴν πρὸ μικροῦ ληφθεῖσαν ἐπιστολήν σας ὅτι του


πανδαμάτορος χρόνου μὴ ἐπιτρέποντός μοι, δυστυχῶς, νὰ συνεχίσω ἤδη τὴν ἔκδοσιν τοῦ ἐπὶ τριετίαν (1908-1910) βιώσαντος «Ριζοσπάστου», ὡς ἐπεθύμουν, συναινῶ, συμφώνως τῇ ἐκδηλωθείσῃ ὑμετέρᾳ ἐπιθυμία, νὰ χρησιμοποιήσητε τὸν τίτλον αὐτοῦ ἕνεκα τῆς εἰς Ἀθήνας μεταφορᾶς τοῦ νῦν ἐν Θεσσαλονίκῃ ἐκδιδομένου «Ριζοσπάστου» σας, ἄνευ ὅμως οὐδεμιᾶς ἀπολύτως συμμετοχῆς ἢ εὐθύνης μου ὑπὸ πᾶσαν ἔποψιν, ἐν τῇ πεποιθήσει πάντοτε, ὅτι καὶ ἡ πορεία αὐτοῦ θέλει προσηκόντως ἐξυπηρετήσει τὰς δημοκρατικὰς ἐλευθερίας καὶ τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα.

Μίαν μόνην ἐκδηλῶ ὑμῖν εὐχὴν μετὰ παρακλήσεως, οἱονεὶ ὡς ἀντάλλαγμα τῆς συναινέσεώς μου ὅπως πεισθῆτε, ὅτι διὰ τῆς γλώσσης, ἣν ἀξιοῖ τὸ ἄρθρον 107 τοῦ ἀναθεωρηθέντος Συντάγματος, θέλετε ὠφελήσῃ τὴν πατρίδα, ἀσυγκρίτῳ λόγῳ πλειότερον καὶ ἐμὲ ἰδιαζόντως θἐλετε εὐχαριστήσῃ1.

Εὐαρέστως ἀναμιμνησκόμενος ὅτι ἐν Χίῳ ἐπιτυχῶς συνειργάσθημεν ὑπὲρ τῶν ἐλευθεριῶν, κατὰ Σεπτέμβριον τοῦ 1916, εὔχομαι ἐπιτυχίαν τοῦ Θεσσαλονικέως «Ριζοσπάστου» καὶ ἐν τῇ πατρίδι τῆς Ἐλευθερίας καὶ παρακαλῶ νὰ δεχθῆτε τὴν διαβεβαίωσιν τῶν φιλικῶν πρὸς ὑμᾶς αἰσθημάτων μου.

Γ. Φιλάρετος




(1) Σ. Ρ. Ἐρωτῶμεν τὸν σεβαστόν μας φίλον καὶ πατέρα τῆς ἐν Ἑλλάδι δημοκρατικῆς κινήσεως: Δὲν εἶναι ἐπίσης δημοκρατικόν, ἅμα ἀγωνίζεται κανεὶς διὰ τὸν λαὸν νὰ ζητῇ καὶ τὴν ἐπικράτησιν τῆς δημοτικῆς γλώσσης;