Τον 9ο αιώνα ο Ιγνάτιος Διάκονος συνθέτει τους Στίχους εις τον Αδάμ, ένα διάλογο με θέμα την πτώση των πρωτοπλάστων, στον οποίο μιλούν εναλλάξ ο Θεός, ο Αδάμ, η Εύα και ο όφις.
ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΔΙΑΚΟΝΟΥ ΣΤΙΧΟΙ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΔΑΜ
(πρός γάρ φίλον συμφοραῖς περιπεσόντα ποιεῖται)
ΠΡΟΟΙΜΙΟ
Ἀγῶνας, ἇθλα καί παλαίσματα βλέπων,
Ἅ τοῖς γερνάρχαις ὁ προσερπύσας ὄφις (1),
Δι’ ἡδονῆς ἔπλεξε συμπλακείς πάλαι,
Καί τήν πολυθρύλλητον ἧτταν θαυμάσας,
5 Καί τῆς παλαιᾶς νῦν ἀρᾶς μεμνημένος
Ἥν έξ έκείνων ἡ βροτῶν εὗρεν (2) φύσις,
Ἐχθροῦ φανέντος τῆς πάλης ὑπερτέρου,
Τῆς σῆς ἐν αύτοῖς συμφορᾶς ἐπαισθάνου,
Ὡς καί λελογχώς (3) τῶν ὁμοίων σκαμμάτων.
10 Ἐπεί γάρ εἷδεν τῶν νοητῶν την φύσιν
Ὁ πρίν πεσών δύστηνος ἐκ φθορᾶς δράκων,
Καί την κάτω σύμπτυξιν, ἀρρήτῳ τάχει,
Λόγῳ παραχθεῖσάν τε (4) καί βουλῇ μόνῃ,
Οἷον τό σεπτόν τῆς ἄνω κληρουχίας,
15 Χερουβίμ, Άρχάς, καί Σεραφείμ, καί Θρόνους,
Ἀρχαγέλους, τάξεις τε φρικτῶν Ἀγγέλων,
Γῆν, οὐρανόν, καί πᾶσαν τήν ἄστρων θέσιν,
Ὕδωρ τε καί πῦρ, ἀέρα ξύν αἰθέρι,
Φωστῆρα (5) διφρεύοντα πρός τήν ἡμέραν,
20 Ἄλλον δέ πυρσεύοντα νύκτα προφόρως,
Κτήνη τε, νηκτά πάντα καί πτηνῶν γένος,
Καί πάντα κόσμον ἐν λόγῳ πεφηνότα,
Τοῦτον δέ χειρί καί προβουλίῳ μόνῳ
Λαβόντα τήν ὕπαρξιν ἐνθεεστέραν,
25 Καί δεσπότην δειχθέντα τῶν τεταγμένων
Ὧς παντός ἄλλου προκριθέντα τῷ λόγῳ,
Τιμῆς τε πάσης ἔνθεν ἤξιωμένον,
Ἐκ τοῦ δεδείχθαι τοῦ Θεοῦ κατ’ εἰκόνα (6),
Κινεῖ κατ’ αὐτοῦ πᾶσαν ἐκ φθόνου πάλιν,
30 Ἔως ἀφῆκε τῆς Ἐδέμ τοῦ χωρίου,
Ἐν ῷ τέθειτο καί φυτουργεῖν καί μένειν (7),
Καί ταῖς ἐκεῖθεν ἐντρυφᾶν γεωργίαις.
Ἐδέμ, τό πάντων θαῦμα τῆς Ἔω (8) τόπων,
Ἤν τετράκλυστον (9) ὥσπερ ἀρδεῦον ὕδωρ
35 Φυτῶν ἁπάντων (10) δεικνύει μαιεύτριαν,
Πολλήν φερόντων τέρψεως εύμορφίαν,
Καί πᾶσαν ὅψιν ἐστιώντων εἰς ἄγραν.
Ὧπερ δεδοικώς ὁ πλάνης προσεγίσαι,
Ὧς οἷα χειρί τοῦ Θεοῦ λελημμένῳ
40 Καί την ἐκεῖθεν ὅψιν ὡραϊσμένῳ,
Εὔᾳ πρόσεισι τῇ φύσει νωθεστέρᾳ,
Καί τῇ πρός ἄνδρα προσβολῇ σοφωτέρᾳ,
Ἥν εἰς βυθόν (11) καί συνεργόν τοῦ βίου
Πλευρᾶς (12) ἐκείνου μικρόν ἐξελών τρύφος,
45 Ἔδειμε καί δέδωκεν αὐτῷ πανσόφως,
Ἐνυπνίων δώρημα (13) καί πόνων ἄκος.
Οἷς καί παρασχών ἐντολῶν ὑποσχέσεις,
Πάντων φυτῶν (14) προὔτρεψε τήν ἐξουσίαν,
Ἑνός δέ ὡς μάλιστα μή ψαύειν ὅλως(15).
50 Ὡς, εἰ φάγοιεν (16), δεινόν ἐκτίσαι μόρον,
Εἴπερ δέ μή τρώσειαν αὐτοῦ τον νόμον,
Βιοῦν ἀλύπως εἰς χρόνων εὐκληρίας.
Ταύτῃ προσελθών, καί κορυσθείς (17) καί πάλιν,
Χωρεῖ πρός αὐτούς τούς ἀγῶνας καί λέγει.
ΟΦΙΣ.
55 Τί δή (18) πρός ὑμᾶς εἷπεν ὁ Πλάσας, γύναι;
«Μη (19) τοῦδε προσψαύσητε τοῦ φυτοῦ μόνου.»
Ὡς (20) μη θεοί γένησθε βασκήνας, ἔφη.
ΕΥΑ.
Ἔφησε (21) παντός ἐκ ξύλου βεβρωκέναι.
Τούτου δέ γεῦσιν τοῦ φυτοῦ φυγεῖν μόνον,
60 Ὡς μή λάβοιμεν ἀντί βρώσεως μόρον.
ΟΦΙΣ.
Μή δή σύ ταῦτα σαῖς φρεσίν λαβοῦ, γύναι.
Ἤδη (22) γάρ .
εἰ φάγοιτε τοῦ ξύλου μόνου (23),
Ἔσεσθε πάντως ὡς θεοί δεδορκότες.
ΕΥΑ.
Ἀδάμ προσῆλθες ἀνδρί μου καἰ δεσπότῃ;
65 Ἤ πάντα θαρςῶν ἧκες ὡς ἐμέ, ξένε;
Ἔγνως γάρ ὡς πέφυκα τοῦδε Δευτέρα.
ΟΦΙΣ.
Ἀδάμ θελούσης οὐδέν ἰσχύει, γύναι.
Ἐφέψεται γάρ, εἰ παραινέσεις, λόγοις,
Καί δέξεται τάχιστα, σύν σοί καί φάγῃ.
ΕΥΑ.
70 Ὄντως προσῆλθες (24) ὡς ἐχούςῆ δειλίαν,
Καί μηχναῖς με τοῦτον ἐλκῦσαι (25) λέγεις .
Πρόσειμι λοιπόν,εἴ γε δέξεται τάδε.
ΟΦΙΣ.
Μή δή προσέλθῃς τἀνδρί γεύσεως ἄτερ.
Πρώτη δέ πειράθητι, καί πρώτη φάγε .
75 Πείσεις γάρ οὕτως εὐπεῶς .
γυνή γάρ εἷ.
ΕΥΑ.
Ἐπεισας ὡς φάγοιμι, καί τῷ συζύγῳ
Φαγεῖν παραινέσαιμι, σύμβουλε ξένε,
Εἰ δή τύχοιμεν, ὧνπερ εἷπας, ἐλπίδων.
ΟΦΙΣ.
Μή δή βραδείας τάς ὑποσχέσεις δίδου.
80 Ὡς ἄν ταχείας τάς ἐμάς λήψῃ γύναι .
Τό γάρ βραδῦνον οἷδε μή τίκτειν χάριν (26).
ΕΥΑ.
Ἄνερ, τό τερπνόν τοῦδε τοῦ φυτοῦ βλέπων,
Ἡδῦνον ὡς μάλιστα γεῦσιν και θέαν.
Δέδεξο, καί γένοιο θεῖος, εἰ φάγοις.
ΑΔΑΜ.
85 Θεῖον τό δῶρον, εἰ παρέσχε τις ξένος;
Καί πῶς θεόν θλησει με γεῦσις, εἰ φάγω;
Θεός γάρ οὐδείς, ὅς μεθέξει βρωμάτων.
ΕΥΑ.
Ζητεῖς δέ βέλτιόν τι (27) τοῦ γνῶναι, φίλε,
Φύσιν καλῶν τε καί κακῶν ἐν τῷ βίῳ (28);
90 Τούτου μετασχών τοῖν δυοῖν πεῖραν λάβοις.
ΑΔΑΜ.
Και πῶς γέ τις.
τεθέντας ἐκβαίνων ὄρους
Οὕς ὁ Κτίσας ἔπηξεν ἠκριβωμένως;
Ὡς ἐκλάπης, τάλαινα, τῇ ῥᾳθυμίᾳ.
ΕΥΑ. Ἔχεις ἀφορμάς τάς σαλευούσας ὅρους,
95 Ἐμοί πρόσαψον, ἤν δέδοικας, αἰτίαν,
Κἀγώ σε λύσω παντελῶς ὀφλήματος.
ΑΔΑΜ.
Ἰδού, γέγευμαι.
καί φθοράν εἷσω, γύναι,
Βλέπω συνεισρέουσαν ἐν τῇ κοιλίᾳ,
Ἐξ ἧς, ἔγῳμαι, δεινός εἰσπέσῃ (29) μόρος.
ΕΥΑ.
100 Καί τήν ἐμήν τρύχουσιν ἔνδον γαστέρα
Ὠδῖνες, ἅς εἴληφα γεύσει τοῦ ξύλου.
Ἐξ οὗ με παρήπαφε δυσμενής ὄφις.
ΑΔΑΜ.
Γυμνοί φανέντες (30), φεῦ! Γύναι, τά νῦν φράσον.
Περιστελοῦμεν αἰσχύνην πῶς; Εἰπέ μοι.
105 Ὁρῶ γάρ ὡς οὐκ ἔστιν αἰσχύνης σκέπη.
ΕΥΑ.
Τραχεῖα ταῦτα φύλλα συκῆς (31), ὡς βλέπεις (32)
Τούτοις περιστείλωμεν αἰσχύνης θέαν.
Τραχύς γάρ ἡμῖν συμπεσεῖται νῦν βίος.
ΑΔΑΜ.
Ἔγνως τό δεινόν ὀψέ πως ταῶν σφαλμάτων,
110 Καί τῆς δοθείσης νῦν ἐπῄσθου ζημίας.
Οὐκοῦν τό κέρδος εἰσδέχου τῶν πρακτέων (33),
ΕΥΑ.
Ἔγνων παρακλαπεῖσα τόν νοῦν ἀφρόνως.
Καί σάς ὑποφθείρουσα, σύζυγε, φρένας.
Ὅθεν δέδειγμαι τῆς φθορᾶς παραιτία.
ΑΔΑΜ.
115 Οὐκ αἰσθάνῃ τοῖς ὠσίν, γύναι, ψόφου.
Ἄνωθεν, ὥσπερ ἐκ Θεοῦ, κτυπουμένου (34);
Ὡς εὐλαβοῦμαι τήν δίκην τῶν δρωμένων!
ΕΥΑ.
Ποδῶν Θεοῦ πάρεστιν εἰς ὧτα κτύπος,
Οὗ δειλιῶσα (35) τήν παῤῥησίαν φέρειν,
120 Σύν σοί κρυβῆναι μᾶλλον εὐδοκῶ, φίλε.
ΑΔΑΜ.
Ποῖος τόπος κρύψει με; Καί κρυβήσομαι (36);
Οὐδείς γάρ ἔξω τοῦ Θεοῦ τόπος πέλει,
Ἐν ᾧ φυγών λάθοιμι. Πλήν ἕπου, γύναι.
ΘΕΟΣ.
Ἀδάμ (37), τό πάντων κτισμάτων ὑπερφέρον,
125 Τό τῆς ἐμῆς μέλημα χειρός καί κτέαρ.
Ποῦ νῦν ἔβης; Καί ποῖος ἀνθ’ οἵου πέλεις;
ΑΔΑΜ.
Οἱ σοί (38) λόγοι με γυμνόν ὅντα καί πόδες
Εἰς προῦπτον οὐκ ἐῶσιν.
ἀλλά γε
Δεινή φυγή με συμποδίζει καί φόβος.
ΘΕΟΣ.
130 Τίς (39), ὧ τάλαν, σας νῦν παρήγαγε φρένας,
Καί τήν γύμνωσιν ἄρτι δεικνύει βλέπειν,
Εἰ μή προσῆλθες οἷς προσελθεῖν οὐ θέμις;
ΑΔΑΜ.
Γυναικί (40) πεισθείς, ἥν δέδωκας, ὁ Πλάσας,
Πολλήν φερούσῃ πεισμονήν ἐκ τοῦ λέγειν,
135 Ξύλῳ προσῆλθον οὗ φαγεῖν οὐκ ἧν θέμις.
ΘΕΟΣ.
Ἐπεί (41) γυναικός εὑρέθης ἡττημένος,
Καί τῆς ἐφετμῆς τῆς ἐμῆς παρεκλάπης,
Ἔσῃ γεωργῶν (42) τάς ἀκάνθας τοῦ βίου,
Αὔξων ἐπαύξων σύν στεναγμῷ καί λύπας (43)
140 Τέξῃ (44) δέ τέκνα σύν λύπαις. Θνητ΄φύσις,
Ἱδρῶσι (45) τό πρόσωπον ἐῤῥαντισμένος,
Φαγῇ (46) τόν ἄρτον ἐν κόποις καί φροντίσιν,
Ἕως, ἐών γῆς γηγενής, παλινδρόμει (47).
πηγή : http://users.sch.gr/geioanni/sel-politismos/BIBLIA/IOANNIDIS/giorgos_ioannidis_Ignatiou_diak_stixoi_eis_Adam.pdf
Ιγνάτιος Διάκονος 1. Βιογραφικά στοιχεία http://asiaminor.ehw.gr/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=4542
1.1. Γέννηση – Οικογένεια
Ο Ιγνάτιος γεννήθηκε γύρω στο 7701 πιθανόν στην Παφλαγονία, γεγονός που εικάζεται λόγω της επιλογής του να συγγράψει το Βίο του αγίου Γεωργίου Αμάστριδος, ενός αγίου τοπικής εμβέλειας, με τον οποίο ίσως να ήταν συμπατριώτες.2 Τα στοιχεία για τη ζωή του είναι ελάχιστα, διάσπαρτα και προέρχονται κυρίως από τα δικά του έργα.3 Η μοναδική πληροφορία που διαθέτουμε σχετικά με το συγγενικό περιβάλλον του είναι ότι είχε ένα μεγαλύτερο αδελφό, ο οποίος πέθανε πριν από εκείνον. Ο Ιγνάτιος πρέπει να απεβίωσε λίγο μετά το 847.4
1.2. Εκπαίδευση – Ανατροφή
Οι λιγοστές και έμμεσες πληροφορίες που διαθέτουμε σχετικά με την ανατροφή του Ιγνατίου αφορούν την εκπαίδευσή του. Υπήρξε μαθητής του πατριάρχη Ταρασίου (784-806), από τον οποίο διδάχθηκε πολλά πάνω στην ποίηση και στη μετρική, και διατέλεσε προσωπικός γραμματέας του. Όπως ο ίδιος λέει, κατέγραφε στενογραφικά τα κηρύγματά του, τα οποία στη συνέχεια παρέδιδε σε επιδέξιους γραφείς προκειμένου να αναπαραχθούν: «ας οξυγράφω καλάμω και μέλανι σημειούμενος και καλλίστοις γραφεύσι μεταδιδούς εν δέλτοις τεχνικώς ανατάττεσθαι διεσπούδακα».5 Επίσης, του αποδίδεται6 η ιδιότητα του γραμματικού. Στα έργα του χρησιμοποιεί πολλά χωρία τα οποία έχει αντλήσει από κείμενα τόσο της κλασικής Αρχαιότητας όσο και της χριστιανικής διδασκαλίας. Όπως προκύπτει, ο Ιγνάτιος είχε λάβει υψηλή μόρφωση, έχοντας παρακολουθήσει τα μαθήματα της εγκυκλίου παιδείας, η ευρυμάθειά του ωστόσο οφείλεται και σε προσωπική μελέτη.
2. Εκκλησιαστική δράση
Ο πατριάρχης Ταράσιος τον χειροτόνησε διάκονο, ιδιότητα με την οποία ο Ιγνάτιος έμεινε γνωστός μάλλον γύρω στο 795-800. Αναφέρεται επίσης με το αξίωμα του σκευοφύλακα της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη,7 αξίωμα που θεωρείται πιθανότερο να το απέκτησε επί πατριαρχίας Νικηφόρου (806-815), με τον οποίο φαίνεται ότι είχε φιλικές σχέσεις.8 Πρέπει να χειροτονήθηκε μητροπολίτης Νικαίας μεταξύ του 815 και του 843, έχοντας δηλαδή ήδη προσχωρήσει στην εικονοκλαστική παράταξη.9 Δε γνωρίζουμε για πόσο χρονικό διάστημα διατήρησε το αξίωμα του μητροπολίτη, πάντως o επόμενος γνωστός κάτοχός του είναι ο Θεόδωρος Γραπτός (843-845). Μετά την καθαίρεσή του λόγω της οριστικής επικράτησης της εικονόφιλης παράταξης ενδύθηκε εκούσια το μοναχικό σχήμα και αποσύρθηκε στον Όλυμπο της Βιθυνίας, πιθανόν στη μονή Αντιδίου. Επί βασιλείας Θεοφίλου (829-842) επέστρεψε στην πρωτεύουσα, καθώς αποδέχθηκε κάποια διδασκαλική θέση εκεί. Συγκεκριμένα, ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, ιδιαίτερα μορφωμένος ο ίδιος και με μεγάλο ενδιαφέρον για την τέχνη, την επιστήμη και τον πολιτισμό, του πρότεινε μια θέση καθηγητή στην πρωτεύουσα. Ο Ιγνάτιος πρέπει να υποθέσουμε ότι παρέδιδε μαθήματα σε ιδιωτικό ακροατήριο, καθώς δε διαθέτουμε στοιχεία σχετικά με επίσημες και οργανωμένες σχολές αυτή την περίοδο.10Αργότερα, γύρω στο 843, περιορίστηκε στη μονή Πικριδίου από τον πατριάρχη Μεθόδιο (843-847), προκειμένου να μεταμεληθεί έμπρακτα για τη σύνταξή του με τη μερίδα των εικονομάχων στο παρελθόν.
3. Η στάση του Ιγνατίου απέναντι στην εικονομαχία
Ο Ιγνάτιος ενεπλάκη στην εικονοκλαστική διαμάχη. Αν και υπήρξε μαθητής του πατριάρχη Ταρασίου και φαίνεται ότι διατηρούσε φιλικές σχέσεις με τον πατριάρχη Νικηφόρο –εικονολάτρες και οι δύο–, κάποια στιγμή συντάχθηκε με τη μερίδα των εικονομάχων, κίνηση που του επέτρεψε κατά πάσα πιθανότητα να χρισθεί μητροπολίτης Νικαίας. Σύντομα μεταστράφηκε και ενσωματώθηκε στους εικονολάτρες, αποσυρόμενος στον Όλυμπο της Βιθυνίας ως μοναχός. Με την επιστροφή του στην πρωτεύουσα επί Θεοφίλου (829-842) προσχώρησε εκ νέου στους εικονοκλαστικούς κύκλους. Προς το τέλος της ζωής του επανήλθε στην εικονόφιλη παράταξη και περιορίστηκε από τον πατριάρχη Μεθόδιο στη μονή Πικριδίου, προκειμένου να μεταμεληθεί ειλικρινά και έμπρακτα μέσω της συγγραφής ποικίλων συγγραμμάτων με εικονολατρικές αναφορές. Οι αλλεπάλληλες αυτές παλινδρομήσεις του Ιγνατίου μαρτυρούν την αστάθεια, αλλά και τη μετριοπαθή, ουδέτερη στάση του στο θέμα των εικόνων. Σίγουρα δεν υπήρξε ένθερμος εικονομάχος και οι κινήσεις του δεν πρέπει να υπαγορεύθηκαν από τις θρησκευτικές αντιλήψεις του. Οι προσωρινές προσχωρήσεις του στους εικονομάχους πρέπει μάλλον να αποδοθούν σε προσωπικά κίνητρα και φιλοδοξίες, καθώς εκείνοι κατείχαν την εξουσία στις συγκεκριμένες περιόδους. Πράγματι η πρώτη προσχώρηση «εξαργυρώθηκε» με την κατάληψη από μέρους του του αξιώματος του μητροπολίτη Νικαίας, ενώ η δεύτερη συνδέεται με την ανάληψη διδακτικής θέσης στην Κωνσταντινούπολη. Εξαιτίας των παλινδρομήσεών του ίσως να του αποδόθηκε το επίθετο «κάθορνος/κόθορνος» (ευμετάβολος), το οποίο συναντούμε στα επιγράμματα της Χάλκης.11 Έχει θεωρηθεί επίσης από ορισμένους μελετητές ότι ο Ιγνάτιος βρίσκεται στον αντίποδα του Θεοδώρου Στουδίτη σε επίπεδο θεολογικό, πολιτικό, αλλά και ποιητικό και ότι μέσα από τα έργα του προβαίνει σε αντιστουδιτική προπαγάνδα συντασσόμενος με τη μερίδα των μετριοπαθών εικονοφίλων.12
4. Έργο
4.1. Αγιολογικά κείμενα
Ο Ιγνάτιος Διάκονος συνέγραψε τέσσερα ιδιαίτερης σημασίας αγιολογικά κείμενα. Συνέγραψε τους Βίους των πατριαρχών Ταρασίου και Νικηφόρου, οι οποίοι ανήκουν στην ίδια κατηγορία αγιολογικών κειμένων ως προς το υψηλό επίπεδο και το ρητορικό χαρακτήρα. Σε αυτούς ο Ιγνάτιος αποδεικνύει ότι γνωρίζει πολύ καλά τους κανόνες της ρητορικής και επιδεικνύει πολύ συχνά τις θεολογικές, μυθολογικές και κλασικές γνώσεις του.
Βίος πατριάρχη Νικηφόρου: Ο Ιγνάτιος πρέπει να τον συνέταξε γύρω στο 830, λίγο μετά το θάνατο του Νικηφόρου, καθώς ξεκινά με έναν επιτάφιο λόγο, ο οποίος είναι λογικό να εκφωνήθηκε κατά τη νεκρώσιμη ακολουθία. Ωστόσο, πρέπει να κυκλοφόρησε διασκευασμένος αργότερα, μεταξύ του 843 και του 846, καθώς ο Ιγνάτιος κλείνει το κείμενο με μια απολογία, προφανώς για την προγενέστερη προσχώρησή του στην παράταξη των εικονομάχων, την οποία είναι λογικό να συγγράφει μετά την αποκατάσταση των εικόνων το 843.13 Είναι το μεγαλύτερο από τα αγιολογικά κείμενά του και έχει θεωρηθεί το τελειότερο, το πιο περίτεχνο από άποψη γλώσσας και τρόπου γραφής. Μπορεί να χαρακτηριστεί σύνθεση ρητορικών, θεολογικών, βιογραφικών και ιστορικών στοιχείων. Δεν περιλαμβάνει ούτε ένα θαύμα, γι’ αυτό και έχει χαρακτηριστεί ημικοσμική βιογραφία. Είναι πλούσιος σε ιστορικά στοιχεία, πολύτιμα για την πολιτική ανασύνθεση της Β΄ Εικονομαχικής περιόδου.
Βίος πατριάρχη Ταρασίου: Θεωρείται το τελευταίο αγιολογικό κείμενο του Ιγνατίου, το οποίο συνέγραψε επί πατριάρχη Μεθοδίου (843-847) και ενώ είχε περιοριστεί σε μεγάλη πλέον ηλικία στη μονή Πικριδίου.14 Πρέπει να γράφτηκε κατά παραγγελία του Μεθοδίου. Περιέχει αντιστουδιτικούς υπαινιγμούς, οι οποίοι όμως δεν επηρεάζουν την ιστορικότητά του.
Στον Ιγνάτιο αποδίδονται πλέον και οι Βίοι του αγίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτη15 και του αγίου Γεωργίου Αμάστριδος. Θεωρείται ότι ανήκουν θεματικά στην ίδια κατηγορία, καθώς η δράση των δύο αγίων έχει πολλά κοινά στοιχεία, και διαφοροποιούνται από τους Βίουςτων Ταρασίου και Νικηφόρου. Και από τα δύο κείμενα απουσιάζουν θαύματα εικονοκλαστικού περιεχομένου και, προφανώς σκόπιμα, αποσιωπώνται σημαντικές ιστορικές λεπτομέρειες.
Βίος Γρηγορίου του Δεκαπολίτου: Ο Ιγνάτιος συνέταξε το Βίο γύρω στο 842-843.16 Γράφτηκε κατά παραγγελία των μαθητών του Γρηγορίου, οι οποίοι του παρείχαν τις αναγκαίες πληροφορίες για τη συγγραφή, καθώς ο ίδιος δεν πρέπει να γνώρισε τον άγιο.17 Το λεξιλόγιο και το συντακτικό είναι πολύ πιο απλά από τα αντίστοιχα των Βίων των δύο πατριαρχών, ενώ δεν περιλαμβάνει καμία αναφορά στην κλασική γραμματεία, όπως σε άλλα έργα του. Αντίθετα, πολλές είναι οι αναφορές που αντλούνται από την Παλαιά Διαθήκη· ο Ιγνάτιος επιλέγει σε αυτό το κείμενο να δώσει έμπρακτα και αισθητά το προβάδισμα στην εκκλησιαστική παιδεία.
Βίος Γεωργίου Αμάστριδος: Αποδίδεται σήμερα στον Ιγνάτιο, χαρακτηρίζεται ωστόσο από χρονολογική σύγχυση18 και παρουσιάζει διαφοροποιήσεις από τους Βίους των δύο πατριαρχών, με συνέπεια πολλοί να διατηρούν σοβαρές επιφυλάξεις για την πατρότητά του.19Πρέπει να θεωρηθεί το πρώτο έργο του, καθώς συντάχθηκε πιθανότατα πριν από το 830, μάλλον στη δεκαετία του 820. Δεν ξέρουμε αν ο Ιγνάτιος είχε γνωρίσει το Γεώργιο προσωπικά, εφόσον και ο τελευταίος ανήκε στον κύκλο του πατριάρχη Ταρασίου.20 Πιστεύεται ότι συνέταξε το Βίο κατά το διάστημα που ήταν μητροπολίτης Νικαίας, δηλαδή σε μια περίοδο κατά την οποία οι εικονομάχοι κατείχαν την εξουσία, γι’ αυτό και δεν αναφέρει πουθενά ότι ο Γεώργιος ήταν εικονόφιλος. Η επιλογή από τον Ιγνάτιο του προσώπου του Γεωργίου ως ήρωα αποδίδεται στην πιθανή κοινή καταγωγή τους από την Παφλαγονία.21
4.2. Επιστολογραφία
Πρόκειται για 64 συνολικά επιστολές, από τις οποίες η μία μόνο απευθύνεται στον Ιγνάτιο. Τις συγκέντρωσε και τις εξέδωσε ο ίδιος αργότερα, αφού τις επεξεργάστηκε, αφαιρώντας τις εικονοκλαστικές αναφορές. Παραδίδονται ανώνυμα στο χειρόγραφο 588 της μονής Βατοπεδίου του 11ου αιώνα. Αρχικά είχαν αποδοθεί στο Θεόδωρο Γραπτό,22 θεωρούνται όμως πλέον σε γενικές γραμμές έργα του Ιγνατίου,23 αν και ορισμένοι μελετητές εξακολουθούν να διατηρούν επιφυλάξεις, επειδή διακρίνουν δύο τμήματα με ουσιώδεις διαφορές στην επιστολογραφία, τα οποία είτε έχουν γραφτεί από τον ίδιο συγγραφέα σε διαφορετική χρονική περίοδο είτε από διαφορετικούς.24 Από τους πιο συχνούς αποδέκτες των επιστολών του ήταν κάποιος διάκονος Νικηφόρος. Σε αυτές παρατηρείται ισορροπία μεταξύ των κλασικών και των βιβλικών αναφορών, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα έργα του Ιγνατίου, όπου οι παραπομπές σε εκκλησιαστικές πηγές υπερτερούν αριθμητικά των αρχαίων αναφορών.
4.3. Ποίηση
Σώζονται τρία επιτύμβια επιγράμματα στο 15ο βιβλίο της Παλατινής Ανθολογίας:25 το ένα αναφέρεται στον ίδιο,26 το δεύτερο στο μαθητή του Παύλο και το τρίτο στο Σαμουήλ, διάκονο και συνάδελφο του Ιγνατίου. Για το θάνατο του μαθητή του Παύλου συγγράφει επίσης ένα ανακρεόντειο ποίημα.27 Είναι ο πρώτος λόγιος του 9ου αιώνα που ασχολείται με το παραμελημένο είδος της ελεγειακής ποίησης. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της γραφής του θεωρείται η χρήση κλασικού λεξιλογίου για την απόδοση θεμάτων χριστιανικού περιεχομένου.
Κατά παραγγελία του αυτοκράτορα Λέοντος Ε' (γύρω στο 815) γράφεται ένα εικονοκλαστικού περιεχομένου επίγραμμα,28 το οποίο ανασκευάζει, μεταξύ άλλων, ο Θεόδωρος Στουδίτης. Σώζεται σε χειρόγραφο μαζί με έργα του Στουδίτη. Αποδίδεται στον Ιγνάτιο, αν και υπάρχουν ενστάσεις ως προς αυτή την ταύτιση.29 Στα αντίστοιχα επιγράμματα του Στουδίτη αποκαλείται ο Ιγνάτιος χλευαστικά «κόθορνος», με την έννοια του ευμετάβολου, του καιροσκόπου, προφανώς εξαιτίας των παλινδρομήσεών του μεταξύ της εικονοκλαστικής και της εικονόφιλης μερίδας.
Το ποίημα που συνέγραψε για το Θωμά Σλάβο δε σώζεται σήμερα. Στόχος του ήταν να εγκωμιάσει τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Β' για την κατάπνιξη της επανάστασης του Θωμά, γι’ αυτό είναι λογικό να γράφτηκε λίγο μετά το 823, όταν κατεστάλη η εξέγερση. Από το γεγονός αυτό φαίνεται ότι είχε καλές σχέσεις με το Μιχαήλ Β' και κατ’ επέκταση με την εικονοκλαστική παράταξη.
Οι Στίχοι εις τον Αδάμ30 είναι ένα ποίημα σε 143 δωδεκασύλλαβους στίχους με τη μορφή διαλόγου ανάμεσα στο Θεό, τον Αδάμ, την Εύα και τον όφι, με θέμα την «πτώση» των Πρωτοπλάστων. Περιέχει πολλά χωρία που έχουν αντληθεί από το Σοφοκλή και τον Ευριπίδη.31 Είναι γραμμένο σε ιαμβικό τρίμετρο.
Επίσης, μία παράφραση των διασκευασμένων από το Βάβριο32 αισώπειων μύθων, γραμμένη σε ιαμβικά τετράστιχα, με δωδεκασύλλαβο στίχο, αποδίδεται στον Ιγνάτιο.33 Οι Στίχοι κατά αλφάβητον είναι μια αλφαβητική ακροστιχίδα παραινετικού χαρακτήρα, η οποία αποτελείται από 24 στίχους και έχει γραφτεί σε ιαμβικό τρίμετρο. Απευθύνεται στους μαθητές του και σχετίζεται με τη διδακτική δραστηριότητά του.34
Τέλος, θεωρείται ότι συνέγραψε ένα ποίημα προς τον πτωχό Λάζαρο και τον πλούσιο της παραβολής, το οποίο είχε εκδοθεί το 1897 υπό το όνομα του πατριάρχη Ιγνατίου.35
4.4. Υμνογραφία
Μερικούς από τους εκκλησιαστικούς κανόνες που συντάσσει τους αφιερώνει στον πατριάρχη Ταράσιο, στη μετακομιδή των λειψάνων του πατριάρχη Νικηφόρου και στους 42 μάρτυρες του Αμορίου.36
5. Αποτίμηση και κρίσεις
Οι κρίσεις των σύγχρονων μελετητών για τον Ιγνάτιο εξαρτώνται κυρίως από την άποψη που ο καθένας έχει υιοθετήσει σχετικά με τη συγγραφική δραστηριότητά του. Υπάρχουν πολλές διχογνωμίες όσον αφορά τα πραγματικά έργα του. Διακρίνεται η μερίδα των μελετητών που έχει την τάση να αποδίδει πολλές δημιουργίες αμφισβητήσιμης πατρότητας στον Ιγνάτιο και εκείνη που διαμοιράζει τα έργα σε περισσότερους συγγραφείς. Από τη μερίδα τουλάχιστον των ερευνητών που του αποδίδει τα περισσότερα από τα αμφισβητούμενα έργα ο εν λόγω δημιουργός θεωρείται τεχνίτης της συγγραφής. Καταπιάστηκε επιτυχώς με πολλά διαφορετικά είδη, όπως την αγιολογία, την επιστολογραφία και την ποίηση, και υπήρξε πολυγραφότατος. Τα έργα του περιέχουν πλήθος αναφορών στην επικαιρότητα της εποχής του, γι’ αυτό και είναι σημαντικά για την ανασύνθεση του πολιτικού σκηνικού της περιόδου. Ο ίδιος χαρακτηρίζεται από θεολογική και κοσμική πολυμάθεια. Συνυπάρχουν στον Ιγνάτιο η θύραθεν και η εκκλησιαστική παιδεία, όμως στα έργα του φαίνεται ότι το προβάδισμα διατηρεί με σαφήνεια η εκκλησιαστική. Επίσης γνώριζε πολύ καλά τους κανόνες της μετρικής, όπως προκύπτει από το πλήθος των ποιημάτων που του αποδίδονται. Η κλασική παιδεία του ωστόσο, αν και αναμφισβήτητη, πρέπει να προέρχεται μέχρι ένα βαθμό από έμμεση γνώση των κειμένων, πιθανόν μέσα από σχόλια του Ψευδο-Νόννου και κείμενα του Γρηγορίου Ναζιανζηνού.37
1. Συνήθως ως χρονολογία γέννησης τίθεται το 770-780, αλλά θεωρείται πλέον πιθανότερο ο Ιγνάτιος να γεννήθηκε γύρω στο 770: βλ. Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 343. Επίσης Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 330. Το διάστημα μεταξύ 770 και 774 προτείνει ο Βασἰλιεβσκι στο Ιγνάτιος Διάκονος, Βίος συν εγκωμίω εις τον εν αγίοις πατέρα ημών και θαυματουργόν Γεώργιον, τον αρχιεπίσκοπον Αμάστριδος, στο Vasilievsky, V. (επιμ.), Zitie sv. Georgija Amastridskago (Trudy 3, St. Petersbourg 1915), σελ. 1-71 [= BHG 668], ενώ ο Makris στο Βίος Γρηγορίου του από Δεκαπόλεως, Makris, G. (επιμ.), Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites (Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 11, προτείνει ως πιθανή χρονολογία γέννησης το 795.
2. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 18, αν και διατηρεί κάποιες επιφυλάξεις· με την άποψη αυτή συμφωνεί και ο Efthymiadis, S., “On the Hagiographical Work of Ignatius the Deacon”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41 (1991), σελ. 79-80. Είναι χαρακτηριστικό ότι προσφωνεί πολλές φορές μέσα στο Βίο του Γεωργίου την Αμάστριδα «πατρίδα», σαν να ήταν η δική του πατρίδα, ενώ το εγκώμιο στον άγιο φαίνεται να εκφωνείται στον τάφο του: Βλ. Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 348 και σημ. 110, η οποία όμως δέχεται ότι ο Ιγνάτιος πρέπει μόνο να είχε επισκεφθεί την Αμάστριδα.
3. Τα στοιχεία που διαθέτουμε σχετικά με τη ζωή του Ιγνατίου Διακόνου προέρχονται από μια σημείωση του λεξικού της Σούδας, από τα αυτοβιογραφικά σχόλια που ο ίδιος παρενέβαλε στους Βίους των πατριαρχών Ταρασίου και Νικηφόρου, καθώς και από τις επιστολές του.
4. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 16, 23. Σύμφωνα με το Makris, στο Βίο Γρηγορίου του από Δεκαπόλεως, Makris, G. (επιμ.), Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites (Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 11, πεθαίνει μετά το 870.
5. Βίος Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The "Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon (Diss. University of Oxford 1991), 69.5-16.
6. Σούδ. ι 84, II, 607.30-608.3, Adler, A. (επιμ.) (Lipsiae 1928-1935).
7. Σούδ. ι 84, II, 607.30-608.3, Adler, A. (επιμ.) (Lipsiae 1928-1935).
8. Βλ. Βίος Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The "Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon (Diss. University of Oxford 1991), σελ. 40. O Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 21, τοποθετεί την απονομή του αξιώματος του σκευοφύλακα στον Ιγνάτιο μετά την αποκατάσταση των εικόνων (843), δηλαδή προς το τέλος της ζωής του.
9. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 6. Ο Makris στο Βίος Γρηγορίου του από Δεκαπόλεως, Makris, G. (επιμ.), Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites(Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 4, 20, υποστηρίζει ότι κατέλαβε το αξίωμα μεταξύ του 815 και του 830. O Efthymiadis στο Βίο Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The "Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon (Diss. University of Oxford 1991), σελ. 43-46, περιορίζει ακόμη περισσότερο τη χρονολόγηση επί βασιλείας Λέοντος Ε΄ Αρμενίου (813-820). Η Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 357-358, υποστηρίζει ότι διατέλεσε μητροπολίτης Νικαίας το 845-847.
10. Βλ. Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 360, η οποία θεωρεί αστήρικτη την υπόθεση του Browning, R., “Ignace le Diacre et la tragédie classique à Byzance”, Revue des Études grecques 81 (1968), σελ. 407, ότι ο Ιγνάτιος δίδασκε ως γραμματικός σε κάποια σχολή που βρισκόταν υπό την άμεση εξάρτηση του Πατριαρχείου, όπως συνέβαινε δηλαδή το 12ο αιώνα.
11. «Έλεγχος και ανατροπή των ασεβών ποιημάτων Ιωάννου, Ιγνατίου, Σεργίου και Στεφάνου», PG 99, στήλες 435-478.
12. Ορισμένοι θεωρούν ότι υπήρχαν δύο τάσεις στους εικονολατρικούς κύκλους: των ακραίων, που εκπροσωπούνταν από τον πατριάρχη Μεθόδιο και το Θεόδωρο Στουδίτη, και των μετριοπαθών, που εκπροσωπούνταν από τους πατριάρχες Ταράσιο και Νικηφόρο, και κατατάσσουν τον Ιγνάτιο στη δεύτερη. Η θεωρία έχει διατυπωθεί από τους von Dobschütz, Ε., “Methodios und die Studiten”, Byzantinische Zeitschrift 18 (1909), σελ. 41-105, ιδ. 92-102, και Speck, P., “Die Ursprunge der byzantinischen Renaissance”, στο The 17th International Byzantine Congress, Major Papers (New Rochelle – New York 1986), σελ. 555-576, ενώ επιφυλάξεις για την ακρίβεια μιας τέτοιας θεωρίας διατηρούν ο Efthymiadis στο Βίο Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The "Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon (Diss. University of Oxford 1991), σελ. 50, και ο Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 21.
13. Ševčenko, I., “Hagiography of the Iconoclast Period”, στο Bryer, A. – Herrin, J. (επιμ.), Iconoclasm (Birmingham 1977), σελ. 125. Η άποψή του είναι πλέον η ευρέως αποδεκτή: βλ. Efthymiadis, S., “On the Hagiographical Work of Ignatius the Deacon”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41 (1991), σελ. 80· Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 8-11· Mango, C., “On Re-reading the Life of St. Gregory the Decapolite”, Βυζαντινά 13.1 (1985), σελ. 644· Treadgold, W., The Byzantine Revival 780-842 (Stanford 1988), σελ. 458, σημ. 504. Άλλοι τοποθετούν τη συγγραφή του Βίου λίγο μετά το θάνατο του πατριάρχη, καθώς ξεκινά με έναν επιτάφιο λόγο, ο οποίος είναι λογικό να εκφωνήθηκε κατά τη νεκρώσιμη ακολουθία: βλ. Hirsch, F., Byzantinischen Studien (Leipzig 1876), σελ. 20-21· Lipšic, E., Očerki istorii vizantijskogo abščestva I kulturi (Moskva – Leningrad 1961), σελ. 304· Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 339, 348.
14. Βίος Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The "Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon (Diss. University of Oxford 1991), σελ. 48-49· Efthymiadis, S., “On the Hagiographical Work of Ignatius the Deacon”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41 (1991), σελ. 73-83, ιδ. 82. Λίγο μετά το θάνατο του Ταρασίου (806) τοποθετεί τη συγγραφή του η Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 339.
15. Η μοναδική πλέον που αμφιβάλλει είναι η Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 329-360, ιδ. 340-342.
16. Mango, C., “On Re-reading the Life of St. Gregory the Decapolite”, Βυζαντινά 13.1 (1985), σελ. 633-646, ιδ. 644. O Makris στο Βίος Γρηγορίου του από Δεκαπόλεως, Makris, G. (επιμ.), Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites (Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 25-29, τοποθετεί τη συγγραφή του Βίου του Γρηγορίου περίπου το 855.
17. Κανένα στοιχείο δεν οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Ιγνάτιος και ο Γρηγόριος μπορεί να γνωρίζονταν, αν και ήταν σύγχρονοι: βλ. Mango, C., “On Re-reading the Life of St. Gregory the Decapolite”, Βυζαντινά 13.1 (1985), σελ. 633-646, ιδ. 636, και Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 356, ενώ αντίθετη άποψη έχει ο Makris, G., Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites (Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 117.
18. Θεωρείται έργο του Ιγνατίου από τους Vasilievskij στο Βίος Γεωργίου αρχιεπισκόπου Αμάστριδος, Vasilievsky, V. (επιμ.), “Zitie sv. Georgija Amastridskago”, στοTrudy 3 (St. Petersbourg 1915), σελ. 1-71, και Ševčenko, I., “Hagiography of the Iconoclast Period”, στο Bryer, A. – Herrin, J. (επιμ.), Iconoclasm (Birmingham 1977), σελ. 122-124. O Βίος τοποθετείται στο 10ο αιώνα και θεωρείται διασκευή του κειμένου του Ιγνατίου πιθανόν από το Συμεών Μεταφραστή, στην οποία προστίθεται και ένα θαύμα με τους Ρως, από τις Da Costa-Louillet, G., “Y eut-il des invasions russes dans l’empire byzantin avant 860?”, Byzantion 15 (1941), σελ. 231-248, εδώ 245-248, της ιδίας, “Saints de Constantinople aux VIIIe, IXe et Xe siècles”, Byzantion 24 (1954), σελ. 453-512 και 794-812, ιδ. 479-480, 489-492, και Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 342-347. Σύμφωνα με μια τρίτη, συμβιβαστική άποψη ο Βίος ανήκει με βεβαιότητα στον Ιγνάτιο, αλλά το θαύμα με τους Ρως αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη υπό την επιρροή του περιβάλλοντος του Φωτίου: βλ. Μarkopoulos, Α., “La Vie de Saint Georges d’Amastris et Photius”,Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 28 (1979), σελ. 78-82.
19. Ο Efthymiadis, S., “On the Hagiographical Work of Ignatius the Deacon”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41 (1991), σελ. 75-80, διακρίνει τους τέσσερις βίους σε δύο θεματικές κατηγορίες, επιμένοντας ότι συγγραφέας αυτών των έργων ήταν ο Ιγνάτιος. Οι Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, Ch., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 356-366, αμφιβάλλουν για το πλήθος των έργων που έχει επικρατήσει να αποδίδονται στον Ιγνάτιο.
20. Είναι πιθανό ο Ιγνάτιος να είχε γνωρίσει το Γεώργιο, καθώς ανήκε και εκείνος στον κύκλο του Ταρασίου, βλ. Βίος συν εγκωμίω εις τον εν αγίοις πατέρα ημών και θαυματουργόν Γεώργιον, τον αρχιεπίσκοπον Αμάστριδος, Vasilievsky, V. (επιμ.), "Zitie sv. Georgija Amastridskago", στο Trudy 3 (St. Petersbourg 1915), σελ. 29.11-14, και Efthymiadis, S., “On the Hagiographical Work of Ignatius the Deacon”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 41 (1991), σελ. 78-79, αλλά τίποτε άλλο μέσα στο Βίο δεν προδίδει προσωπική γνωριμία των δύο ανδρών, βλ. άποψη των Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 361-362.
21. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 18.
22. Το 1903 από το Γεδεών, Μ., στη Νέα βιβλιοθήκη εκκλησιαστικών συγγραφέων Ι.1 (Κωνσταντινούπολις 1903), στήλ. 1-64. Ο Pargoire αναγνώρισε εκ νέου ως συγγραφέα των επιστολών τον Ιγνάτιο Διάκονο την ίδια χρονιά, χωρίς όμως επαρκή επιχειρηματολογία: βλ. Pargoire, J., “Lettres inédites d’Ignace de Nicée”, Échos d'Orient 6 (1903), σελ. 375-378.
23. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 207-209. Συμφωνούν και οι Πολέμης, Ι., «Οι επιστολές του Ιγνατίου Διακόνου. Προβλήματα ερμηνείας και κριτικής αποκατάστασης του κειμένου», Ελληνικά 48 (1998), σελ. 255-266, και Λαμπάκης, Σ., «Παρατηρήσεις σχετικά με τις όψεις της αρχαιογνωσίας στο έργο του Ιγνατίου Διακόνου», στο Κουντούρα-Γαλάκη, Ε. (επιμ.), Οι Σκοτεινοί Αιώνες του Βυζαντίου (7ος-9ος αι.) (Αθήνα 2001), σελ. 111, 126.
24. Σε δύο τμήματα χωρίζει την επιστολογραφία, με διαφορετικούς συγγραφείς στο καθένα, ο Kazhdan, A., “Letters of Ignatios the Deacon once more. Some Doubts about authorship”, Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik 44 (1994), σελ. 233-244. Οι Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850)(Athens 1999), σελ. 348-352, διατηρούν επιφυλάξεις σχετικά με την απόδοση της συλλογής στον Ιγνάτιο και υποστηρίζουν ότι η συλλογή διακρίνεται σε δύο μέρη τα οποία γράφτηκαν σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα, το πρώτο τη δεκαετία του 820 και το δεύτερο τη δεκαετία του 840.
25. Παλατινή Ανθολογία ΧV, 29-31, στο Beckby, H. (επιμ.), Anthologia Graeca VI (Müchen 1958).
26. Το συγκεκριμένο επίγραμμα θεωρείται πλέον ότι προήλθε από τη συγχώνευση δύο επιγραμμάτων, βλ. Βίος Γρηγορίου του από Δεκαπόλεως, Makris, G. (επιμ.), Ignatios Diakonos und die Vita des Hl. Gregorios Dekapolites (Stuttgart – Leipzig 1997), σελ. 11.
27. Ιγνατίου διακόνου γραμματικού εις Παύλον τον ίδιον Μαθητήν, Matranga, P. (επιμ.), Anecdota graeca e mss Bibliothecis Vaticana, Angelica, Barberiniana, Vallecelliana, Medicea, Vindobonensi deprompta (Romae 1850, ανατ. New York 1971), σελ. 664-667· νεότερη έκδοση Ciccolella, F., Cinque poeti bizantini. Anacreontee dal Barberiniano greco 310 (Hellenica 5, Alessandria 2000), σελ. 42-54.
28. «Έλεγχος και ανατροπή των ασεβών ποιημάτων Ιωάννου, Ιγνατίου, Σεργίου και Στεφάνου», PG 99, 435-437.
29. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, with the collaboration of S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (=Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 14, και Βίος Ταρασίου, Efthymiadis, S. (επιμ.), The “Vita Tarasii" and the Hagiographical Work of Ignatios the Deacon(Diss. University of Oxford 1991), σελ. 41. Ενστάσεις διατυπώνουν οι Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 352, και Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 346.
30. «Ιγνατίου, Στίχοι εις τον Αδάμ», PG 117, στήλ. 1164-1174.
31. Για ακριβείς παραπομπές βλ. Browning, R., “Ignace le Diacre et la tragédie classique à Byzance”, Revue des Études grecques 81 (1968), σελ. 406-407.
32. Ο Βάβριος έζησε το 2ο αι. μ.Χ. και συνέγραψε συλλογή από 143 ελληνικούς μύθους· το θέμα των περισσοτέρων το είχε δανειστεί από τους μύθους του Αισώπου.
33. Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 14, και Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 346-347.
34. «Ιγνατίου, Ίαμβοι κατά στοιχείον», PG 117, στήλ. 1175-1178. Ο Mercati, G.S., “Di un carmen anacreontico spurio e mutilo di Gregorio Nazianzeno”, Byzantinische Zeitschrift 17 (1908), σελ. 389-396, αποδίδει την ακροστιχίδα στο Γρηγόριο Ναζιανζηνό.
35. Στίχοι.Ιγνατίου εις τον Λάζαρον και εις τον πλούσιον: Sternbach, L. (επιμ.), “Methodii patriarchae et Ignatii patriarchae carmina inedita”, Eos 4 (1897), σελ. 151-155. Για την απόδοση στον Ιγνάτιο Διάκονο βλ. Buchwald, W. – Hohlweg, A. – Prinz, O., Tusculum – Λεξικόν Ελλήνων και Λατίνων της Αρχαιότητας και του Μεσαίωνα 1 (Αθήνα 1993), σελ. 229.
36. Την απόδοση των κανόνων στον Ιγνάτιο υποστηρίζουν οι Wolska-Conus, W., “De quibusdam Ignatiis”, Travaux et Mémoires 4 (1970), σελ. 329-360, ιδ. 334-335, και Mango, C., The Correspondence of Ignatios the Deacon, με τη συνδρομή του S. Efthymiadis [Corpus Fontium Historiae Byzantinae, Series Washingtonensis 39 (= Dumbarton Oaks Texts 11), Washington D.C. 1997)], σελ. 15-16. Oι Kazhdan, A. – Sherry, L. – Angelidi, C., A History of Byzantine Literature (650-850) (Athens 1999), σελ. 346, συμφωνούν διατηρώντας ωστόσο κάποιες επιφυλάξεις.
37. Βλ. Λαμπάκης, Σ., «Παρατηρήσεις σχετικά με τις όψεις της αρχαιογνωσίας στο έργο του Ιγνατίου Διακόνου», στο Κουντούρα-Γαλάκη, Ε. (επιμ.), Οι Σκοτεινοί Αιώνες του Βυζαντίου (7ος-9ος αι.) (Αθήνα 2001), σελ. 116-117.
