Κομέντια ερουντίτα Λόγια κωμωδία

Κομέντια ερουντίτα

Με τον όρο commedia erudita ή λόγια λατινική κωμωδία εννοείται η ερασιτεχνική, λόγια[1] κωμωδία σε πέντε πράξεις, που ακολουθεί το κλασικό πρότυπο της πρότασης, τηςεπίτασης και της καταστροφής ή λύσης. Ο αριθμός των χαρακτήρων και συνεπώς των ηθοποιών της commedia erudita είναι συνήθως μικρός, ενώ τα δρώμενα ακολουθούν μια συγκεκριμένη χωροχρονική ενότητα (μία ημέρα), σε αντίθεση με την Commedia dell' arte[2].

Το είδος

Ως γηγενές -ιταλικό- κωμικό είδος του 16ου αι. άντλησε τα μέγιστα από προγενέστερους Ρωμαίους δραματουργούς όπως ο Πλαύτος και ο Τερέντιος. Αν και η δράση, η δομή και ορισμένοι χαρακτήρες στηρίζονται στα ανάλογα ρωμαϊκά μοντέλα, ωστόσο ο τόπος και ο χρόνος είναι οι αστικές περιοχές της Ιταλίας του 16ου αιώνα. Σε ό,τι αφορά στα δρώμενα που αναπτύσσονται σε αυτό το κωμικό είδος η πλοκή αντλεί από μια ευρεία θεματολογία της μετακλασικής μυθιστορίας, όπως επίσης από λατινικές πηγές. Τα τυπικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εραστές βρίσκουν τη λύση τους συνήθως στον γάμο, μετά από αρκετές δολοπλοκίες και παρεμβάσεις τυπικών κωμικών χαρακτήρων, που απαντούν και στηνcommedia dell' arte[3]. Η λογοτεχνική κριτική έχει αναφερθεί σε έλλειψη «διδακτικού» σκοπού και ηθικότητας στο συγκεκριμένο είδος, θεωρώντας το μέσον διασκέδασης. Ωστόσο η έρευνα αναζητά εκείνα τα στοιχεία σάτιρας και κοινωνικής κριτικής που επαναπροσδιορίζουν τη διδακτική θέση του έργου[4].
Αντιπροσωπευτικά έργα

Ως σημαντικά παραδείγματα της commedia erudita θα μπορούσαν να αναφερθούν έργα όπως το La cassaria του Αριόστο, το 1508 το La calandria του Μπιμπιένα, το 1513 και τα La triunizia και I lucidi του Φιρεντζουόλα το 1549.

Σε μεταγενέστερα δείγματα του συγκεκριμένου θεατρικού είδους η πλοκή διευρύνθηκε με την ανάπτυξη ηθικών και ρομαντικών στοιχείων, γεγονός που αποδίδεται στην αυξανόμενη επίδραση της commedia dell'arte.
Συγγραφείς

Ως αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς αυτού του διακριτού είδους θα μπορούσαν να αναφερθούν οι:
Λοντοβίκο Αριόστο (Lodovico Ariosto) (1474-1533).
Νικολό Μακιαβέλι (Niccolo Machiavelli) (1496-1527).
Πιέτρο Αρετίνο (Pietro Aretino) (1492-1556).
Άντζελο Μπεόλκο (Angelo Beolco) (περ. 1501-1542)[2]

Ως συγγραφείς της τελευταίας μεταβατικής περιόδου της Commedia erudita αναφέρονται οι:
Άντον Φραντζέσκο Γκρατσίνι (Anton Francesco Grazzini).
Τζιοβάνι Μαρία Κέτσι (Giovanni Maria Cecchi) (1518–87).
Ανιμπάλε Κάρο (Annibale Caro).
Τζιαμπατίστα ντελα Πόρτα (Giambattista della Porta).
Φραντσέσκο ντ' Άμπρα (Francesco d' Ambra).(1499–1558)[3].
Βλ. επίσης
commedia dell' arte
Παραπομπές σημειώσεις

 Σε γλώσσα ενίοτε δύσκολα κατανοήσιμη. Βλ. Britannica online λήμμα «Commedia erudita»
:2,0 2,1 Wayne Turney "A Glimpse of Theatre History".
:3,0 3,1 The Free Dictionary λήμμα «commedia erudita»
 Ukas Michael 1959, «Didactic Purpose in the "Commedia Erudita"» Italica, Vol. 36, 198-205.
Κατηγορίες:
Θεατρικά είδη
Ιστορία του θεάτρου
Θεωρία θεάτρου
Πολιτισμός της Ιταλίας

Κομέντια ντελ άρτε

Ο Αρλεκίνος και η Κολομπίνα

Κομέντια ντελ άρτε

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Η κομέντια ντελ άρτε (Commedia dell'arte) είναι η ονομασία της λαϊκής ιταλικής αυτοσχεδιαστικής κωμωδίας η οποία ήταν δημοφιλής μεταξύ του 16ου και του 18ου αιώνα και έγινε σύντομα αγαπητή και έξω από τα σύνορα της Ιταλίας.

"Commedia dell’arte" σημαίνει η κωμωδία της τέχνης, όχι με την έννοια της καλλιτεχνίας αλλά με αυτήν της τεχνικής και του επαγγελματισμού, η κωμωδία δηλαδή που δημιουργείται από "τεχνίτες" –επαγγελματίες ηθοποιούς σε αντίθεση με τους ερασιτέχνες της λόγιας κωμωδίας. Επρόκειτο για ένα σύνολο λαϊκών θεατρίνων που, δημιουργώντας μόνοι τους το κοστούμι, τη μάσκα, τις ιδιαιτερότητες της φωνής τους και τη στάση του σώματός τους, έπλαθαν τους χαρακτήρες της. Στηριζόταν κατά βάση στον ηθοποιό και στον αυτοσχεδιασμό του παρά στο συγγραφέα. Οι περισσότεροι ηθοποιοί έπρεπε άλλωστε να διαθέτουν ιδιαίτερη ευλυγισία και ικανότητα στο χορό. Επίσης ήταν ένα από τα πρώτα θεατρικά είδη που συμπεριέλαβε στο θίασο γυναίκες ηθοποιούς.

Επηρέασε σημαντικά την εξέλιξη του θεάτρου ενώ έργα της παίζονται ακόμη και σήμερα.

Καταγωγή

Δε μπορούμε να υπολογίσουμε με ακρίβεια τη χρονολογική εμφάνιση της κομέντια ντελ άρτε. Υπολογίζεται πως άνθισε το 1550 περίπου κι άρχισε να παρακμάζει στα τέλη του 17ου αιώνα.

Πού έχει όμως τις ρίζες της κι από πού ακριβώς επηρεάστηκαν οι ηθοποιοί εκείνης της εποχής για να φτιάξουν όλους αυτούς τους ρόλους παραμένει αδιευκρίνιστο, αφού έχουν διατυπωθεί σχετικά διάφορες απόψεις.
Παραστάσεις

Οι θίασοι της αυτοσχέδιας κωμωδίας ήταν πλανόδιοι και αποτελούνταν από 5 μέχρι 25 ηθοποιούς. Χρησιμοποιούσαν ένα πατάρι για σκηνή, με ένα ζωγραφισμένο πανί κρεμασμένο στο πίσω μέρος της για σκηνικό, το οποίο έστηναν στις πλατείες ή στις αυλές των αρχοντικών.

Στην αρχή οι διάλογοί τους ήταν μια απλή στιχομυθία ανάμεσα σε δύο υποκριτές. Αργότερα παρουσιάστηκαν άρτιες παραστάσεις με πλοκή και μεγαλύτερο αριθμό ηθοποιών, βασισμένες πάνω σε ένα υποτυπώδες σενάριο (θεματικό σκελετό) ώστε να μένουν οι ηθοποιοί μέσα σε κάποια όρια- αλλά πάντοτε αυτοσχεδιαστικές.

Υπήρχαν και καταγεγραμμένοι διάλογοι που μπορούσαν να χρησιμοποιούνται διαφορετικά προσαρμοσμένοι στις απαιτήσεις κάθε παράστασης.Οι ηθοποιοί της κομέντια ντελ άρτε είχαν και κάποια τυποποιημένα, γρήγορα αστεία με καυστικό υπονοούμενο: Τα consetti που ήταν λεκτικά αστειάκια και τα lazzi που ήταν οπτικά κόλπα (θα μπορούσαμε να τα παραλληλίσουμε με τα γκάγκς της αμερικάνικης φάρσας) τα οποία επίσης χρησιμοποιούσαν παραλλαγμένα ανάλογα με την περίσταση. Ακόμα έφτιαχναν τα burle, μεγαλύτερες ιστορίες με πιο ολοκληρωμένο αστείο. Με τα consetti, τα lazzi και τα burle οι ηθοποιοί ξέφευγαν απ’το βασικό σενάριο, όφειλαν όμως να επανέλθουν στο θέμα έτσι ώστε να συνεχιστεί και να ολοκληρωθεί κανονικά το έργο. Αυτό γινόταν με μεγάλη ευκολία αφού οι ηθοποιοί της κομέντια ντελ άρτε ήταν άριστοι επαγγελματίες, με υψηλό επίπεδο υποκριτικής ικανότητας και τεχνικής. Σ’αυτό βοηθούσε και το γεγονός πως έπαιζαν ασταμάτητα τον ίδιο ρόλο. Σπάνια κάποιος άλλαζε το χαρακτήρα που ενσάρκωνε στην πορεία της καριέρας του.

Είχε θεματολογία ερωτικών περιπετειών εμπλουτισμένη με επίκαιρη σάτιρα που συνήθως αφορούσε υπαρκτά πρόσωπα. Οι τοπικές διάλεκτοι με παραφθαρμένη προφορά ήταν ένα ακόμα γερό χαρτί στα χέρια των καλλιτεχνών της κωμωδίας αυτής –όπως και οι λεκτικοί διαξιφισμοί ανάμεσα σε γνώριμα, αντίθετα ζευγάρια όπως –πονηρού και χαζού –αφέντη και δούλου –κλέφτη κι αστυνόμου.
Ρόλοι

Οι ρόλοι ήταν στερεότυποι (tipi-fisi, καθορισμένοι τύποι) και συνήθως τους χωρίζουμε σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. Τους zanni (τα ζιζάνια-τους πονηρούς υπηρέτες), τους caratterissi (τους καραττερίστες) και τους accesi (που ήταν οι ερωτευμένοι). Κλασικοί χαρακτήρες της κομέντια ντελ άρτε είναι:
ο Αρλεκίνος, με τη χαρακτηριστική ενδυμασία του,
η Κολομπίνα
ο Πανταλόνε
ο Πιερρότος
ο Πουλτσινέλο
ο Καπιτάνο
ο Ντοτόρε
ο Μπριγκέλα
Επιρροή

Η Commedia dell’arte άλλωστε καθιέρωσε την αναπαραστατική κίνηση σαν διεθνή γλώσσα έκφραση πάνω στην οποία βασίστηκαν κορυφαίοι μεταγενέστεροι ηθοποιοί -όπως ο Chaplin- για να δημιουργήσουν τους δικούς τους διάσημους ρόλους. Ο πιο γνωστός δραματουργός του εικοστού αιώνα που χρησιμοποίησε την κομέντια ντελ άρτε στις συνθέσεις του είναι ο Ντάριο Φο.
Πηγές
Χάρτνολ, Φύλλις : "Ιστορία του θεάτρου", εκδ.υποδομή
Σολομός, Αλέξης : "Ηλικία του θεάτρου", εκδ.Δίρφος
Muller, Werner : "Θέατρο του σώματος & Commedia dell’arte", Εκδ. University studio press
Βλέπε επίσης
Commedia erudita

Commedia dell'arte, Heilbrunn Timeline of Art History, The Metropolitan Museum of Art. (αγγλικά)
http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%BF%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%B1_%CE%BD%CF%84%CE%B5%CE%BB_%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B5

ΑΜΛΕΤ - ΟΥΙΛΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ