Γκυγιώμ Απολλιναίρ, Το λαβωμένο περιστέρι και το συντριβάνι

Γκυγιώμ Απολλιναίρ, Το λαβωμένο περιστέρι και το συντριβάνι

Μετάφραση Τάκη Βαρβιτσιώτη
Πηγή https://milwntasgiatoxioni.wordpress.com

Τεχνοπαίγνια ή καλλιγραφήματα ή καλλιγράμματα ή σχηματογραφικά ή σχηματικό ποίημα ή συγκεκριμένο ποίημα

Παράδειγμα ενός καλλιγράμματος
Guillaume Apollinaire - Source

Ποίημα τουΓκιγιώμ Απολλιναίρ με τη μορφή του πύργου του Άιφελ

Ζωομορφική αραβική απόδοση καλλιγράμματος

Καλλιγράφημα ή καλίγραμμα ή σχηματικό ποίημα ή συγκεκριμένο ποίημα είναι ένα είδος ποιήματος (που μπορεί να είναι μια φράση ή λέξη) στο οποίο η γραμματοσειρά, η καλλιγραφία ή γραφή είναι τοποθετημένα με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργούν οπτική εικόνα. Το είδος αυτό ποίησης χαρακτηρίζεται με τον νεότερο όρο συγκεκριμένη ποίηση.[Abrams, M. H. (2005 [1957]). «συγκεκριμένη ποίηση». Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων. Πατάκης. σελ. 455-456. ISBN 9789601615400.] Χαρακτηριστικά του είδους είναι η απουσία σημείων στίξης και η ελευθερία στη διάταξη των λέξεων. Η εικόνα αποδίδει το νόημα του ποιήματος. Το ενδιαφέρον είναι ότι η εικόνα μπορεί να αποδοθεί σε όλες τις γλώσσες με τον ίδιο τρόπο.

Το σχήμα του περιγραφόμενου ή υπονοούμενου αντικειμένου έδιναν στα ποιήματά τους ορισμένοι Έλληνες ποιητές τον 3ο αιώνα π.Χ.. Σχηματοποιημένες μορφές έδιναν αρκετοί ποιητές κατά την Αναγέννηση και τον 17ο αιώνα. Νεότερα χαρακτηριστικά δείγματα παρουσιάστηκαν από τον Στεφάν Μαλαρμέ το 1897 και τα Καλλιγράμματα του Γκιγιώμ Απολλιναίρ το 1918.

Η συγκεκριμένη ποίηση έγινε παγκόσμιο ρεύμα ξεκινώντας από τον Eugen Comringer το 1953. Στην Ελλάδα το είδος αυτό έκανε γνωστό ο νομπελίστας ποιητής Γιώργος Σεφέρης (Σεφεριάδης).
Παραπομπές

Βιβλιογραφία
Abrams, M. H. (2005 [1957]). «συγκεκριμένη ποίηση». Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων. Πατάκης. σελ. 455-456. ISBN 9789601615400.
Ιωάννης Παρίσης και Νικήτας Παρίσης, Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων Λυκείου, ΟΕΔΒ, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο-ΥΠΕΠΘ
Γιώργος Σεφέρης, Τετράδιο Γυμνασμάτων Β΄Αθήνα, Ίκαρος, 1976
Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, Αθήνα Ίκαρος, 1974
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Συλλογή καλλιγραφημάτων από την Laura Ruggeri
http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%B7%CE%BC%CE%B1



24grammata.com/ Λογοτεχνία

γράφει η Μελίτα Τόκα Καραχάλιου.

Το άρθρο επιμελήθηκε η Στελίνα Μαργαριτίδου

“σχηματικά ή σχηματογραφικά ή καλλιγραφήματα είναι τα ποιήματα που είναι γραμμένα με τέτοιο τρόπο, ώστε οι στίχοι να σχηματίζουν μια γραφική παράσταση, μια συγκεκριμένη εικόνα” (Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων). Η σχηματική ποίηση είναι ένας ιδιαίτερος τρόπος γραφής που συνδυάζει την αρμονία αλλά και την …κίνηση μέσα από την αποτύπωση όχι απλά λέξεων αλλά ιδεών.Τις ρίζες αυτού του ιδιαίτερου και άγνωστου στους πολλούς σχηματικού τρόπου έκφρασης αναζητά η λογοτέχνης-ποιήτρια Μελίτα Τόκα Καραχάλιου και τις εντοπίζει στην Ελληνική ή Παλατιανή Ανθολογία, την Κιβωτό της Αρχαίας Ελληνικής Ποίησης από τον 7ο π Χ αιώνα έως τον 10ο μ .Χ. Από το Θεόκριτο και το Δωσιάδα έως τον Μαγιακόφσκι και τον Απολλινέρ, το ταξίδι στο παράξενο αυτό είδος λογοτεχνίας είναι μαγευτικό. Αν κάνουμε μια σύντομη ιστορική αναδρομή στην παγκόσμια γραμματολογία σχετικά με τη σχηματική ποίηση, θα δούμε πως το σχηματικό ποίημα , το ιδεόγραμμα , έχει σχέση με το σύστημα γραφής που χρησιμοποιούσαν διάφοροι αρχαίοι λαοί , όπως οι αρχαίοι Αιγύπτιοι που χρησιμοποιούσαν τα ιερογλυφικά , οι λαοί της Μεσοποταμίας (ο κώδικας του Χαμουραμπί θεωρείται σαν γραφή σχηματικής ποίησης), οι Κινέζοι , οι Μάγιας είχαν ανάλογα συστήματα γραφής. Στην ποίηση οι πρώτοι που κάνουν χρήση του σχήματος παράλληλα με το λόγο για να εκφραστούν, είναι οι αρχαίοι Έλληνες.

Τα σχηματοποιήματα ονομάζονται από τους αρχαίους τεχνοπαίγνια.

Ο Θεόκριτος έγραψε τη Σύριγγα, ο Σιμίας ο Ρόδιος τις Πτέρυγες έρωτος , τον Πέλεκυ, το Ωόν χελιδόνος , ο Δωσιάδας ο Κρητικός έγραψε το Βωμό που είναι δωρικός και ο Βησαντίνος το Βωμό που είναι ιωνικός . Τα ποιήματα αυτά σώζονται στην Ελληνική Παλατιανή Ανθολογία. ( Δωσιάδα Βωμός επίγραμμα 26 , σε μετάφραση Γιάννη Τζανή)

Σχηματοποιήματα στο Βυζάντιο και στη Γαλλική Λογοτεχνία

Προσπάθειες για δημιουργία σχηματοποιημάτων εντοπίζονται στην ιουδαϊκή και χριστιανική ποίηση αλλά και στη βυζαντινή. Τότε οι στίχοι των σχηματοποιημάτων γράφονταν πάνω σε ποτήρια, σε σταυρούς κ.ά Ανάλογες τάσεις περιγράφονται επίσης στην κινέζικη ποίηση, καθώς και στα χειρόγραφα των μεγάλων καλλιγράφων του Μεσαίωνα.

Στις αρχές του 16ου αιώνα ο πρώτος που χρησιμοποιεί ιδεογράμματα είναι ο Φρανσουά Ραμπελέ (Fransois Rabelais).

Μετά το 17ο αιώνα στην Ευρώπη των πνευματικών αναζητήσεων, συναντά κανείς πιο συχνά ποιητές που εκφράζονται μέσω των σχηματικών ποιημάτων όπως ο Τζώρτζ Χέμπερτ (George Herbert), Ογκότ Ντελ Εσπερόν (Augot del Esperon).

Τα ποιητικά ρεύματα όπως ο συμβολισμός και ο υπερρεαλισμός .

Ένας μεγάλος δημιουργός ο Στέφαν Μαλαρμέ (Stephane Mallarme) με τις επιδράσεις που έχει δεχθεί από τον Μαλλαρμέ αφιερώνει τη ζωή του στην ποίηση και ανοίγει νέους δρόμους έκφρασης και αναζήτησης μέσα από τα ιδεοποίηματα

Ο Μαλλαρμέ το 1914 δημοσίευσε τη θεωρία του (Un cuop de des 1914) «Μια ζαριά» με την οποία καθιέρωσε τις άποψεις του. Μία βασική θεωρία του αφορά το λευκό , τον χώρο που εγκαθίσταται η σελίδα , αυτόν που ακολουθεί τις λέξεις ή πηγαίνει ανάμεσα από τις λέξεις ή πέρα από αυτές. Ο Μαλλαρμέ δημιουργεί μια ποιητική αισθητική, μια νέα διάσταση γραφής. Εκτός από τη χρησιμοποίηση λέξεων για τους κοσμικούς του αστερισμούς, που προκαλούν νέα αίσθηση εισάγει το μοντάζ των λέξεων. Οι ανακολουθίες πέφτουν από στίχο –στίχο σε στίχο-σημείο: αναπαριστούν ένα οπτικό παιχνίδι, συνειδητό , πριν προχωρήσουν εκ νέου.

Το 1951 ο ποιητής Χανς Αρπ πληροφορεί το κοινό ότι για πρώτη φορά διαβάστηκαν ποιήματα του ζωγράφου Καντίνσκι (Kadinski) «με ακολουθίες λέξεων και προτάσεων που δίνουν την εντύπωση στον αναγνώστη της συνεχούς ροής και γέννησης των πραγμάτων».

Το 1912 στο Μιλάνο , ο Μαρινέττι (Marinetti) ιδρυτής του φουτουριστικού κινήματος εκδίδει το «Μανιφέστο της Τεχνικής της φουτουριστικής λογοτεχνίας» και υποστηρίζει πως πρέπει να κόψουμε τα δεσμά της σύνταξης και της στίξης . Ο φουτουριστής ποιητής μπορεί επιτέλους να χρησιμοποιήσει όλες τις φόρμες ,της ζωγραφικής ακόμη και τις χειρότερες κακοφωνίες που αναπαράγουν οι θόρυβοι και οι κινήσεις της ύλης. (Μαρινέττι ποιήμα Ταυτοχρονισμός εικ 2).

Μαγιακόφσκι και Απολλιναίρ

Τις αρχές του Μαλλαρμέ και του Μαρινέττι ακολούθησαν πολλοί και κυρίως ο Ρώσος ποιητής της Οκτωβριανής Επανάστασης ο φουτουριστής Μαγιακόφσκι (Majakowski) του οποίου οι διασκορπισμένοι στίχοι , η απότομη πτώση των γραμμάτων εντείνουν την εσωτερική δόνηση των ποιημάτων του:

Συσσωρεύουν ήχο πάνω στον ήχο

και τραβούν μπροστά,

τραγουδώντας και σφυρίζοντας.

Υπάρχουν ακόμη πολύ ωραία γράμματα

U

R

S

S

(Μεταφ από τα Γαλλικά Μελίτα Τόκα –Καραχάλιου).

Το 1912 ο Μαγιακόφσκι σε μια διάλεξή του με τίτλο «το νέο ρωσικό ποιήμα» αναφέρεται σε λέξεις –κλειδιά και λέει: « Η ζωγραφική και η ποίηση αντιλήφθηκαν πρώτες την ελευθερία τους . Χρώματα γραμμή σχέδιο αποτελούν το αντικείμενο της ζωγραφικής την πλαστική της αντίληψη». Η βαθιά γνώση της λέξης στην οποία φθάνει ο Μαγιακόφσκι γίνεται αντιληπτή σε άλλη διάλεξη που έδωσε το 1913 με τίτλο : «Έχουμε έρθει μόνοι» όπου αναφέρεται στη θέση της λέξης που βρίσκεται «ενάντια στο περιεχόμενο, στον ακαδημαϊσμό, στο ρυθμό, στο μέτρο , στη σύνταξη».

Οι φουτουριστικές δομές του Μαγιακόφσκι διαδόθηκαν σε πολλές χώρες . Επιρροές τους συναντάμε μέχρι σήμερα.

Τον Απρίλη του 1918 ο μεγάλος – τολμηρός του Γαλλικού πνεύματος , ο Απολλιναίρ (Apollinaire) μυστικοπαθής και αισθαντικός , οδηγημένος από τα καπρίτσια της φαντασίας του δημιουργεί τη συλλογή Calligrammes με σπάνια σχηματικά ποιήματα που αγγίζουν την τελειότητα της έκφρασης και πάλλονται από ζωντάνια . Σε αυτή τη συλλογή ανήκει και το ποιήμα «Το πουλί και η ανθοδέσμη» (μεταφ Μελίτα Τόκα Καραχάλιου εικ 3 σελ 26).

Από τα νεανικά τετράδια του Απολλιναίρ πληροφορούμαστε ότι ο ποιητής ασχολήθηκε και με την ιδεογραφική γραφή κυρίως την κινέζικη. Αγαπώντας τη ζωγραφική, επηρρεάστηκε από ορισμένες αρχές του «κυβισμού» και ιδιαίτερα του «συγχρονισμού» γεγονός που αποτυπώνεται στη συλλογή του Calligrammes. Το ποιήμα του «το Ρολόι του αύριο» (εικ 4 σελ 27) δημοσιεύθηκε έγχρωμο.

Στα τέλη του 1920 ο Χέντρικ Νικόλας Βέρκμαν ( Hedrik Nikolas Werkmann), τυπογράφος στο επάγγελμα συνδύασε γράμματα της αλφαβήτου με λέξεις για να δημιουργήσει πλαστικά έργα. Οι ποιητές και οι γραφίστες ενώθηκαν για να δημιουργήσουν καινούργιες φόρμες του γραπτού λόγου.

Ένας μεγάλος δημιουργός ο αμερικανός ποιητής και ζωγράφος ΕΕ Κάμμινγκς (EE Cummings) αναθεωρώντας τους περισσότερους κανόνες ποιητικής των ημερών του, τροποποιώντας τη στίξη και την τυπογραφία, πέτυχε να εγγίσει την παράσταση. Ακολουθώντας το παράδειγμα του Γάλλου ποιητή Μαλλαρμέ , δεν ενδιαφέρεται τόσο για το περίγραμμα του αντικειμένου του, αλλά για τα στοιχεία που ξεχωρίζουν και καθορίζουν τον χαρακτήρα του. Αγαπάει όπως ο Μαγιακόφσκι να χρησιμοποιεί το σύστημα των βαθμίδων κατά τρόπο σύντομο και διακριτικό, πολύ ευέλικτο με παρενθέσεις κι ακόμη κάνει κλίμακες με γράμματα, χωρίς να κουράζει:

30

Η σαρκα

Της

Ηρθε

σε

μενασαναμμοσπουβο Υ

λιαζει

ότΑν

κυλάει

είχα τσιμεντο γι αυτην,

ευθυμα

βρεθηκαμε οενας

στον αλλο σε καμπουριαστο πανω και κατω

μπερδεμα οταν

μια

στιγμη

εσπρωξε την εκροη

αναδυση.

συμπαγεις

{Portraits XII}

Άλλος δημιουργός ο ποιητής Ντύλαν Τόμας (Dylan Thomas) μοναχικός και καταπιεσμένος από τον κόσμο που τον περιβάλλει χρησιμοποιεί τις κλειστές φόρμες των σχηματοποιημάτων σε αντίθεση με τον Κάμμινγκς ο οποίος εκμεταλλεύεται τον ελεύθερο στίχο και απλώνεται μέχρι τα μουσικά και εικαστικά όρια.

ΤΟ ΣΧΗΜΑΤΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ –ΤΟ ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗ ΝΕΩΤΕΡΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Τα άγνωστα ιδεογράμματα του Σεφέρη

Αρκετοί έλληνες ποιητές ασχολήθηκαν με τη σχηματική ποίηση. Ένας από αυτούς ο Απόστολος Μελαχροινός με την ποιητική του συλλογή «ο χρόνος φέρνει» (1905), με τη σχηματική διάταξη του ποιητικού του λόγου ταράζει τα νερά της ελληνικής ποίησης και φέρνει τα πρώτα μηνύματα του συμβολισμού.

Πιο συστηματική προσπάθεια όμως κάνει ο Πότης Ψαλτήρας και σε συνεργασία με τη «Νέα Εστία» κυκλοφορεί τη συλλογή «Σχήματα» το 1928. Ο Ψαλτήρας αναζητώντας νέους τρόπους έκφρασης γράφει ένα άρθρο αναφορικά με τη Σχηματική Ποίηση μοναδικό για την εποχή του . Το άρθρο δημοσιεύεται στο περιοδικό «Νέα Εστία». «Στη σχηματική ποίηση το σχήμα του ποιήματος και ο στίχος βρίσκονται σε ανταπόκριση με το νοηματικό ή αισθητικό περιεχόμενο του ποιήματος.

(εικόνα 5 σελ 33 Πότης Ψαλτήρας).

Ο μεγάλος Έλληνας ποιητής Γιώργος Σεφέρης έγραψε σχηματικά ποιήματα , τα Ιδεογράμματα έχοντας σαφείς επιρροές από τον Απολιναίρ . Τα άγνωστα σε πολλούς ιδεογράμματα του Γιώργου Σεφέρη είναι έξι και δημιουργήθηκαν στα πρώτα χρόνια του Β Παγκοσμίου Πολέμου (1941-41) (εικόνα 6 «Τι έχασες δυστυχισμένη;» ποιήμα του Γιώργου Σεφέρη σελ 34 ).

Άλλοι δημιουργοί που εκφράστηκαν με σχηματοποιήματα είναι ο Κώστας Ριτσώνης , ο Γιώγρεος Δανιήλ , ο Κύπρος Χρυσάνθης, κ.ά.

Τα ιδεογράμματα και τα σχηματοποιήματα στα ελληνικά σχολεία

Εδώ και μια εικοσαετία η ποιήτρια Μελίτα Τόκα Καραχάλιου συγκεντρώνει στοιχεία για τα σχηματοποιήματα. Αυτά, όπως καταγράφηκαν στα Calligrammes του Apollinaire και τα «Καλιγραφήματα» του Σεφέρη έδωσαν την έμπνευση για ένα παραπέρα βήμα: Τη διδασκαλία των σχηματοποιημάτων στα σχολεία και μάλιστα τη δημιουργία σχηματοποιημάτων και ιδεογραμμάτων με μαθητές δημοτικού, γυμνασίου και λυκείου.

«Μέσα από αυτή τη δημιουργική διαδικασία σκέψεις και συναισθήματα, εικόνες από την καθημερινή ζωή και την πραγματικότητα των καιρών μας έγιναν αφορμή για τους «Μικρούς Χτιστάδες» (εικόνα 7 σελ 37) το «Σαλίγκαρο» σελ 38 (εικόνα 8) τη Ροδιά (εικόνα 9).

Εικαστικά στοιχεία στον ελεύθερο στίχο.

Υπάρχουν Έλληνες ποιητές που χρησιμοποιούν εικαστικά στοιχεία στον ελεύθερο στίχο χωρίς να δημιουργούν σχηματοποιήματα ή ιδεογράμματα, με σκοπό το οπτικό ερέθισμα του αναγνώστη. Τέτοιες προσπάθειες έχουν καταγραφεί από τον Καβάφη, τον Ελύτη, αλλά και νεότερους όπως τη Νανά Ησαϊα, την Ελένη Μερκενίδου κ.ά

Τα νέα ρεύματα και η αποτύπωσή τους.

Στο πέρασμα των δεκαετιών τα ποιήματα εξελίχθηκαν σε πιο αντικειμενικές φόρμες. Έπαψαν να είναι απλά σχήματα ηθικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου και έγιναν συγχρόνως σχήμα-ποίημα, ποίημα-σχήμα.

Στη δεκαετία του 50 έχουμε νέα ποιητικά ρεύματα όπως τη Συγκεκριμένη ποίηση που πλάθει το γλωσσικό υλικό δημιουργώντας με αυτό δομές με σκοπό να μας μεταδώσει αισθητικές πληροφορίες.

Εκπρόσωπος αυτού του ρεύματος είναι ο Ούγκεν Γκόμρινγκερ ο οποίος το 1956 στην Ελβετία δημοσιεύει το μανιφέστο της λέγοντας ότι «τα ποιήματα θα πρέπει να είναι τόσο εύκολα κατανοητά όσο τα σήματα των αεροδρομίων και της τροχαίας».

schweigen : σιωπή (Του Ούγκεν Γκόμρινγκερ)

schweigen schweigen schweigen

schweigen schweigen schweigen

schweigen schweigen

schweigen schweigen schweigen

schweigen schweigen schweigen

Γύρω στο τέλος της δεκαετίας του 1950 , σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες στην Αμερική και αλλού έχουμε δείγματα από ομάδες δημιουργών με διάφορες τάσεις (στη Γαλλία την ομάδα Approches , στην Ιταλία ο Σπάτολα, ο Βέρντι, η ομάδα της Βιέννης κ.ά)

Στον ελληνικό χώρο συστήνεται η ομάδα της «Συγκεκριμένης Ποίησης» με διάφορους δημιουργούς , όπως ο Μιχάλης Μήτρας με τα βιβλία του: Το άλλοθι της περι-γραφής (1976), ο Αριστείδης Νικλαϊδης , ο Κ Γιαννουλόπουλος, η Έρση Σωτηροπούλου, ο Τηλέμαχος Χυτήρης, ο Στάθης Χρυσικόπουλος κ.ά

Ποίημα Κ Γιαννουλόπουλου : Η δύναμη της ελευθερίας εικ 10 45σελ .

Παράλληλα αναπτύσσονται τα ρεύματα της σύγχρονης ποίησης που χρησιμοποιούν νέους τρόπους, απεικόνισης, επικοινωνίας και καλλιτεχνικής έκφρασης. Η ποίηση ενσωματώνει τις τεχνολογικές προόδους, τις τυπογραφικές ανακαλύψεις, τα πολιτιστικά διδάγματα του παρελθόντος αλλά και τη σύγχρονη επικοινωνία.

Στην κατεύθυνση αυτή δημιουργούνται αρχικά δείγματα της «οπτικής ποίησης» που αποτυπώνει οπτικούς σχηματισμούς , συγκερασμούς του λεκτικού και εικαστικού υλικού, της «αντικειμενικής ποίησης» της ζωγραφικής διευθέτησης των λέξεων και των Λογογραφημάτων που αποτελούνται από λόγια, γράμματα , μοναδικά δημιουργήματα με πλήρη ελευθερία έκφρασης που δεν αντιγράφονται. Στην ίδια κατηγορία των σύγχρονων μορφών απεικονιστικής ποίησης ανήκουν η ταχυδρομική τέχνη (mail art) το ποίημα γραμματόσημο και η φωνητική, φωνική και ηχητική ποίηση που χρησιμοποιεί από φωνήεντα έως ήχους της φύσης και των μουσικών οργάνων, όλα επεξεργασμένα μέσα από συστήματα αναπαραγωγής ήχου.

Λιγότερο γνωστά ρεύματα τα οποία αξίζει όμως να αναφερθούν είναι η Κυβερνητική και η Σειραϊκή Ποίηση.

ΜΟΡΦΕΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΕΠΗΡΡΕΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ…

Μελίτα Τόκα Καραχάλιου.

«Από τον Θεόκριτο στο Λογογράφημα» Κώδικας Θεσσαλονίκη 2006 Δεύτερη έκδοση

Επιμέλεια Στελίνα Μαργαριτίδου

http://www.24grammata.com/?p=5765

Από πάντα

http://melitatokakarachaliou.blogspot.gr/2015/02/blog-post_7.html

Τεχνοπαίγνια, Διακειμενικότητα - Η κουλτούρα του βιβλίου στα ελληνιστικά χρόνια

Σε αντίθεση με την αρχαϊκή και την κλασική εποχή όπου η προφορική απαγγελία και η παράσταση έπαιζαν πρωτεύοντα ρόλο στην πρόσληψη της ποίησης, στα ελληνιστικά χρόνια η γραφή γίνεται πλέον το κύριο μέσο παραγωγής και μετάδοσης της λογοτεχνίας. Βέβαια οι παραστάσεις στα φεστιβάλ που διοργάνωναν οι ελληνιστικοί μονάρχες ή οι απαγγελίες στον κλειστό κύκλο της αυλής και του συμποσίου μπορεί να προσέφεραν ακόμη το πλαίσιο για δημόσιες παρουσιάσεις ποιητών και ποιημάτων, ωστόσο φαίνεται ότι το βιβλίο (σε μορφή παπυρικού κυλίνδρου) είχε κυριαρχήσει στη συνείδηση δημιουργών και κοινού.

Ως φιλόλογοι οι Αλεξανδρινοί ποιητές κλήθηκαν να μελετήσουν τη λογοτεχνική παραγωγή του παρελθόντος —έπος, τραγωδία, χορική λυρική ποίηση— μέσα στη Βιβλιοθήκη∙ ως ποιητές αντιλήφθηκαν ότι η διακειμενικότητα, δηλαδή η ηθελημένη, λόγια παραπομπή σε άλλα έργα, απευθυνόταν πρωτίστως σε αναγνώστες. Ο Καλλίμαχος δίνει μια χαρακτηριστική εικόνα στον Πρόλογο των Αιτίων [Καλλίμαχος Αίτ.απ.1 μετάφραση Ε. Σιστάκου]:

Όταν για πρώτη φορά έβαλα το δελτίο στα γόνατά μου για να γράψω, ο Λύκιος Απόλλωνας μου είπε…

Ο επιγραμματοποιός Ποσείδιππος είναι ακόμη πιο γλαφυρός όταν συμφύρει την επίκληση στις Μούσες με την εικόνα της γραφής στη σφραγίδα της ποιητικής συλλογής του [Ποσείδιππος απ. 705 SH μετάφραση Ε. Σιστάκου]:

Μούσες, ψάλλετε τώρα μαζί με τον Ποσείδιππο τα σκληρά γηρατειά γράφοντας στις χρυσές σελίδες των δελτίων του…

Ο βιβλιακός χαρακτήρας της ελληνιστικής κουλτούρας είναι ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός. Τα επιγράμματα δεν γράφονται πια για να χαραχθούν σε έναν τάφο ή σε ένα έργο τέχνης αλλά για να απολήξουν σε μια συλλογή∙ το θέατρο, όπως ο ιαμβικός μονόλογος Αλεξάνδρα του Λυκόφρονα, γίνεται δράμα ανάγνωσης (Lesedrama)∙ οι μιμητικοί ύμνοι του Καλλιμάχου αναπαριστούν πλασματικά τις συνθήκες της θρησκευτικής γιορτής στην οποία θα μπορούσαν να τραγουδηθούν. Οι ποιητές γίνονται οι ίδιοι εκδότες των έργων τους, με γνωστότερο παράδειγμα τον Καλλίμαχο που επέλεξε και ταξινόμησε τις ελεγείες του στα τέσσερα βιβλία των Αιτίων, προσθέτοντας εκδοτικό πρόλογο και επίλογο. Ακόμη και νέα λογοτεχνικά είδη γεννήθηκαν μέσα από την κουλτούρα του βιβλίου, όπως τα τεχνοπαίγνια, τα εικονιστικά δηλαδή ποιήματα, που η ανάγνωσή τους προϋποθέτει την οπτικοποίησή τους σε μια σελίδα βιβλίου (παράδειγμα ο Πέλεκυς του Σιμία και η Σῦριγξ του Θεοκρίτου). Βλ. «Ο Πέλεκυς του Σιμία» (από την έκδοση Loeb):

Πηγή:  http://www.greek-language.gr/Resources/ancient_greek/encyclopedia/hellenistic/page_067.html

Ελληνιστικά τεχνοπαίγνια: σχήμα και νόημα Του Παντελη Μπουκαλα

Δίχως την «Παλατινή» ή «Ελληνική Ανθολογία», όπως απαρτίστηκε σταδιακά από τον Μελέαγρο τον Γαδαρηνό τον 1ο αι. π.Χ. κι ώς τον Κωνσταντίνο Κεφαλά στα 900 μ.Χ., η γνώση μας για την αρχαία ελληνική ποίηση, από τα πρώτα της βήματα κι ώς τους τελευταίους της καρπούς, θα ήταν λειψή και τραυματισμένη: πλην των άλλων, θα είχαμε την εικόνα ενός ελάχιστου μόνο τμήματος της αλεξανδρινής ποίησης. Χάρη στα εκατοντάδες επιγράμματα που περιέχουν τα 16 βιβλία της «Ανθολογίας», και τα οποία καλύπτουν περίπου μια χιλιετία, γνωρίζουμε πώς μετρήθηκαν δεκάδες ποιητές, ονομαστοί και άσημοι, με το γεγονός του θανάτου, πώς δόξασαν ελευθερόστομα τον έρωτα, πώς ύμνησαν τον λυσιμέριμνο οίνο, πώς στιχούργησαν τη σκωπτική τους διάθεση για τις ανθρώπινες αδυναμίες, την αθλητική αναξιότητα ή τον σχολαστικισμό των γραμματικών.

Εχουμε επίσης στη διάθεσή μας ορισμένα ποιήματα που τεκμηριώνουν μια χαλαρότερη, πάντως όχι άπιστη σχέση με τις Μούσες, στα όρια του παιχνιδιού. Η σχέση αυτή αναπτύχθηκε πολύ πριν οι διάφοροι «-ισμοί» θεωρητικοποιήσουν ή και ιδεολογικοποιήσουν τάσεις, αποκλίσεις, ρεύματα ή απλά και εντέλει, όχι και τόσο σπουδαία συμβάντα στη μακρά ιστορία της λογοτεχνίας. Ετσι, το 14ο βιβλίο της «Παλατινής» σώζει κάμποσες δεκάδες ποιήματα-αινίγματα, ενώ στο 15ο αποθησαυρίζονται έξι ποιήματα στα οποία έχει αποδοθεί ο χαρακτηρισμός των τεχνοπαιγνίων (carmina figurata στα λατινικά και figure poems, visual poems ή, συνηθέστερα, pattern poems στα αγγλικά, όπως βλέπω και στο βιβλίο Greek Pastoral Poetry, των εκδόσεων Penguin, 1974, όπου ο Anthony Holden μεταφράζει και κατά σχήμα, γεγονός σπάνιο, τα ελληνιστικά τεχνοπαίγνια). Τα μισά «σχηματικά ποιήματα» τα συνέθεσε ο Σιμίας ο Ρόδιος, ένα ο Δωσιάδας, ένα ο Βησαντίνος, ενώ ένα αποδίδεται στον σπουδαίο βουκολικό ποιητή Θεόκριτο, πιθανόν γι' αυτό σε ορισμένες στερεότυπες εκδόσεις τα έξι τεχνοπαίγνια δημοσιεύονται, δίκην συμπληρώματος ή παραρτήματος, στον τόμο που φιλοξενεί τα ποιήματα των βουκολικών, του Θεόκριτου, του Μόσχου και του Βίωνος του Σμυρναίου.

Αιώνες πολλούς, λοιπόν, πριν από τις εικαστικοποιητικές αναζητήσεις του Ντύλαν Τόμας και του Στεφάν Μαλλαρμέ, με το γνωστό «Μία ριξιά ζαριών δεν καταργεί ποτέ την τύχη», που το έκανε ποίημα ο Ανδρέας Εμπειρίκος, και τα τυπογραφικά πειράματα του Εζρα Πάουντ και του e.e. cummings, πριν από τα «καλλιγραφήματα» του Γκυγιώμ Απολλιναίρ, όπως το ποίημα «Το λαβωμένο περιστέρι και το σιντριβάνι», μεταφρασμένο από τον Τάκη Βαρβιτσιώτη, το οποίο απεικονίζει με τη διάταξη των στίχων όσα υπαγορεύει ο τίτλος του, κι άλλα που απεικονίζουν καρδιές, μαντολίνα, ζώα, ανθρώπους ή τον πύργο του Αϊφελ, πριν από το «Καλλιγράφημα» του Γιώργου Σεφέρη, που πρωτοτυπώθηκε με τους στίχους να σχηματίζουν τις σιλουέτες τριών ιστιοφόρων του Νείλου, και πριν από τους πειραματισμούς της οπτικής ποίησης, κάποιοι φιλοπαίγμονες ποιητές της ελληνιστικής εποχής σκαρφίστηκαν τα τεχνοπαίγνια, όπως ονομάστηκαν αργότερα. Ο Θεόκριτος συνέθεσε μια «Σύριγγα», μουσικό όργανο (XV 21, όπου η κατά τα έπη πιστή Πηνελόπη εμφανίζεται σαν μητέρα του Πάνα, ύστερα από τη συνεύρεσή της με τον Ερμή ή με άπαντες τους μνηστήρες), ο Σιμίας έναν «Πέλεκυν» (XV 22, όπου τον πέλεκυν τον προσφέρει στην Αθηνά ο Επειός, ο κατασκευαστής του Δούρειου Ιππου), τις «Πτέρυγες Ερωτος» (XV 24) και ένα «Ωόν» (ΧV 27, με το ωόν αυτό, γέννημα αηδόνος, να συμβολίζει την ποίηση), και ο Δωσιάδας και ο Βησαντίνος από έναν «Βωμό». Ο βωμός του Δωσιάδα φέρεται κατασκευασμένος από τον Ιάσονα, στο δε ομώνυμο ποίημα του Βησαντίνου υπάρχει η ακροστιχίδα «πολλοίς έτεσι θυσείας».

Ορισμοί των λεξικών

Εστιν ουν τεχνοπαίγνιον, λέει το «Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης» του Δ. Δημητράκου, «παίγνιον στιχουργικόν, μικρόν ποίημα συντιθέμενον εκ στίχων ποικίλλοντος μεγέθους κατά τρόπον, ώστε να σχηματίζηται γραφικώς η παράστασις του αντικειμένου τού αποτελούντος και το θέμα του ποιήματος». Από την πλευρά του το «Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης» του Henry G. Liddell και του Robert Scott σημειώνει: «τεχνοπαίγνιον: παίγνιον ή παιδιά τέχνης, μάλιστα δε τρόπος τού αποδεικνύειν την περί την στιχοποιίαν ικανότητα, επιγραφή ποιήματος τινός του Αυσονίου» (ο Αυσόνιος, που θεωρείται ο πρώτος Γάλλος ποιητής της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έζησε τον 4ο αι. μ.Χ. και επιδόθηκε μέχρις άκρας επιτηδεύσεως στα φορμαλιστικά παίγνια και την κατασκευή μνημοτεχνικών στίχων και κεντρώνων).

Πλήρεις και διαυγείς οι ορισμοί των λεξικών, προσδιορίζουν τα γνωρίσματα, τη μέθοδο και τον σκοπό του τεχνοπαιγνίου, χωρίς βέβαια να υποδεικνύουν και την κινούσα ιδέα, για την οποία άλλωστε μόνο εικασίες είναι δυνατόν να γίνουν. Ας σημειωθεί πάντως εδώ ότι, ενδεχομένως και επειδή η ελληνιστική ποίηση έμεινε για πολύ καιρό στη σκιά της μεγάλης προδρομικής της ποίησης, των τραγωδών και των λυρικών, η θέση των τεχνοπαιγνίων δεν είναι εξασφαλισμένη στις Ιστορίες της λογοτεχνίας. Ετσι, στην «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας» της P.E. Easterling και του B.M. Knox (εκδ. Παπαδήμα, 1994) δεν αναφέρεται τίποτε για τα τεχνοπαίγνια ούτε για τον Σιμία, τον Δωσιάδα και τον Βησαντίνο, και τίποτε επίσης στο συνοπτικό «Λεξικό της ελληνικής λογοτεχνίας, αρχαίας και νέας» της Ζακλίν ντε Ρομιγύ (εκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 2004).

Για τον Θεόκριτο τον Συρακόσιο, ποιητή του 3ου αιώνα π.Χ., τον εισηγητή και σπουδαιότερο εκπρόσωπο της βουκολικής ποίησης και σπορέα της ρωμαϊκής ερωτικής ελεγείας, δεν χρειάζεται να ειπωθούν πολλά. Για τους άλλους τρεις τεχνοπαιγνιογράφους, συνοψίζω εδώ όσες πληροφορίες άντλησα από τη «Σούδα», την «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας» του Αλμπιν Λέσκυ (εκδ. οίκος Αδελφών Κυριακίδη, 1988), το «Λεξικό αρχαίων συγγραφέων, Ελλήνων και Λατίνων» του Paul Kroh (University Studio Press, 1996), το βιβλίο «Ο Ελικώνας και το Μουσείο - Η ελληνιστική ποίηση από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου έως την εποχή του Αυγούστου», του Marco Farduzzi και του Richard Hunter (εκδ. Πατάκη, 2002), την «Ανθολογία ελληνιστικής ποίησης» του Neil Hopkinson (εκδ. Μεταίχμιο, 2005) και τον συλλογικό τόμο «Ελληνιστική Μούσα - Συνέχεια και νεωτερισμός στην ελληνιστική ποίηση» (Gutenberg, 2008), όπου, με την επιμέλεια της Φλώρας Π. Μανακίδου και του Κωνσταντίνου Σπανουδάκη, στεγάζονται, γεγονός ενθαρρυντικό, αποκλειστικά ελληνικές συμβολές.

Ο Δωσιάδας, ποιητής του 3ου αιώνα π.Χ., έγραψε σχηματογραφικά ποιήματα. Σώθηκε μόνο ο «Βωμός», σε δωρική διάλεκτο. Εικάζεται ότι ταυτίζεται με τον συγγραφέα των «Κρητικών», της πιο πρώιμης ιστορίας της Κρήτης, η οποία στάθηκε πηγή για τον Διόδωρο τον Σικελιώτη. Σύμφωνα με μια υπόθεση του Βιλαμόβιτς, ο Δωσιάδας κρύβεται στα «Θαλύσια» του Θεόκριτου κάτω από το ψευδώνυμο του Λυκίδα, του αιγοβοσκού δηλαδή με τον οποίο αναμετριέται σε ερωτικούς στίχους ο αφηγητής του ειδυλλίου, ο Σιμιχίδας, ψευδώνυμο αυτός του Θεόκριτου.

Τον 3ο αι. π.Χ. έζησε και ο γραμματικός και ποιητής Σιμίας ο Ρόδιος, που η «Σούδα» τον γενεαλογεί ως Σάμιο. Εκτός από τα σωζόμενα τεχνοπαίγνιά του, με τα οποία θεμελίωσε τη συγκεκριμένη εκδοχή ποίησης συναιρώντας τη μορφή με το νόημα, έγραψε επιγράμματα, λυρικά και επικά ποιήματα («Γοργώ», «Απόλλων») και μια πολύτομη συλλογή «Γλωσσών», ένα λεξικό δηλαδή σπάνιων και δυσνόητων λέξεων και διαλεκτικών τύπων που το μνημονεύει τετράκις ο Αθήναιος των «Δειπνοσοφιστών» (λ.χ. με τη φράση «η γαρ ακόνη κατά Κρήτας φάγρος, ώς φησι Σιμίας») και το οποίο λειτούργησε ως συμβουλευτικό εγχειρίδιο για τους ποιητές της εποχής. Ως παραδείγματα λειτούργησαν και τα ποικίλα μέτρα του, τα οποία και παραθέτει ο Ηφαιστίων ο Αλεξανδρινός, μετρικός και γραμματικός του 2ου αι. μ.Χ.

Σχήμα και γρίφος

Τέλος, τον Βησαντίνο, ποιητή που όπως πιθανολογείται έζησε την εποχή του Αδριανού, και του οποίου ακόμα και το όνομα δεν είναι οριστικά βεβαιωμένο (απαντά και ως Βησαντινός, ενώ ενίοτε ο ποιητής του «Βωμού» ονομάζεται Βηστίνος), ο Λέσκυ τον χαρακτηρίζει «στερνοπαίδι των ελληνιστικών παιχνιδιών για βιρτουόζους».

Στο «σχηματικό ποίημα» λοιπόν, όπως σημειώνουν στο βιβλίο «Ο Ελικώνας και το Μουσείο» ο Marco Fantuzzi και ο Richard Hunter (μτφρ. Δήμητρα Κουκουζίκα, Μαρία Νούσια, επιμέλεια Θεόδωρος Παπαγγελής, Αντώνης Ρεγκάκος), «η διαδοχή στίχων διαφορετικού μήκους έδινε ακριβώς στο περίγραμμα του ποιήματος τη μορφή ενός συγκεκριμένου αντικειμένου. Η ασαφής δομή τονιζόταν και γινόταν ακόμη πιο εγκεφαλική και με τις πάμπολλες σπάνιες λέξεις (που απαντούν σε όλα τα ποιήματα) και μερικές φορές με την πρόθεση να παρουσιαστεί το περιεχόμενο ως γρίφος. Στην πράξη επρόκειτο για μια νέα επινόηση του αρχαϊκού επιγραφικού κειμένου: στο εν λόγω κείμενο το μήκος/ύψος των γραμμών υπαγορευόταν από τη μορφή του αντικειμένου πάνω στο οποίο χαρασσόταν η επιγραφή, ενώ στο «σχηματικό ποίημα» η ίδια η γραφή υποκρινόταν ότι «δημιουργούσε» ένα αντικείμενο πάνω στο οποίο το κείμενο έλεγε ότι εγγραφόταν. Η χρησιμοποίηση της λυρικής πολυμετρίας σε αυτό το είδος των ποιημάτων σήμαινε πράγματι ένα άλλο είδος «προδοσίας» των μέτρων της αρχαίας λυρικής ποίησης».


* Ανακοίνωση στο 28ο Συμπόσιο Ποίησης (Πάτρα, 26-29 Ιουνίου 2008).

Πηγή http://www.kathimerini.gr/327145/article/politismos/arxeio-politismoy/ellhnistika-texnopaignia-sxhma-kai-nohma

Ψαλτήρας, Πότης, «Ἡ σχηματικὴ ποίηση » , Νέα Ἑστία, 10, 110 (1931), σσ. 762-764

Συγγραφέας: Ψαλτήρας, Πότης, Τίτλος: «Ἡ σχηματικὴ ποίηση » Περιοδικό: , Νέα Ἑστία, Τόμος: 10, Τεῦχος: 110 Ἔτος: 1931, σσ. 762-764

Διαβάστε το σε :
Ψηφιακὴ Μορφὴ

http://www.kenef.phil.uoi.gr/pdf/35453/35453.pdf

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ
ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ
ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Θ. ΠΕΤΣΙΟΣ
ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ
ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Κωδικὸς Ἐγγραφῆς: 35453

Γλῶσσα: Ἑλληνικὴ

Ἔτος Ἔκδοσης:
1931

Ἀριθμὸς Σελίδων:
σσ. 762-764

Φιλοσοφικὴ Θεματική:
Χρονολογικὴ Κατάταξη:
20ος αἰώνας 1900 - 1949


Ταξιθετικὸ Σύμβολο:
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=35453&contents=

Μελίτα Τόκα Καραχάλιου Το χρώμα σου...

Το χρώμα σου

Που παράξενα η θάλασσα

μαρτυρεί την παρουσία σου

Στο φρύδι των κυμάτων

ο αφρός καλλιεργεί ένα καλοκαίρι

που κρέμεται από τις πευκοβελόνες

και ξενυχτάει στα φύλλα της ελιάς

μ' όλο το κόκκινο να πυρπολεί

την βαθιά σιωπή των ματιών σου

μ' όλο το εκτυφλωτικό λευκό

να αδρανοποιεί τα γενναιόδωρα

κι όλες τις αποχρώσεις του μπλε

να συνθέτουν τους δικού σου ήχους.

Στη μαγεία των χρωμάτων, το Χρώμα σου.

Μέθη του νότου λυτρωτική,

αποτυπώνω τον πελαγίσιο δρόμο σου.

Στην πραγματικότητα του ονείρου

με

    κομ

          μέ

              νη

                 α

                   ν

                     ά

                       σ

                         α

2 Αυγούστου 2003

Από τη συλλογή " Ανάφλεξη στιγμών " 

http://melitatokakarachaliou.blogspot.gr/