 |
| Ρήγας Φεραίος , Ανδρέας Κριεζής - Fotopoulos, D.; Delivorrias, A., Greece at the Benaki Museum, Benaki Museum, Athens 1997, p. 504, picture. 892 http://el.wikisource.org/wiki/ |
Θούριος
ἤτοι Ὁρμητικὸς Πατριωτικὸς Ὕμνος πρῶτος,
εἰς τὸν ἦχον, MIA ΠΡΟΣΤΑΓΗ ΜΕΓΑΛΗ
Ρήγας Φεραίος
1797
Ὡς πότε παλικάρια νὰ ζοῦμεν στὰ στενά,
Μονάχοι σὰ λιοντάρια, σταὶς ράχαις στὰ βουνά;
Σπηλιαὶς νὰ κατοικοῦμεν, νὰ βλέπωμεν κλαδιά,
Νὰ φεύγωμ΄ ἀπ΄ τὸν Κόσμον, γιὰ τὴν πικρὴ σκλαβιά.
Νὰ χάνωμεν ἀδέλφια, Πατρίδα, καὶ Γονεῖς,
Τοὺς φίλους, τὰ παιδιά μας, κι΄ ὅλους τοὺς συγγενεῖς.
Καλλιῶναι μίας ὥρας ἐλεύθερη ζωή,
Παρὰ σαράντα χρόνοι σκλαβιά, καὶ φυλακή.
Τί σ΄ ὠφελεῖ ἂν ζήσης, καὶ εἶσαι στὴ σκλαβιά,
Στοχάσου πὼς σὲ ψένουν καθ΄ ὤραν στὴ φωτιά.
Βεζύρης, Δραγουμάνος, Ἀφέντης κι΄ ἂν σταθῆς,
Ο Τύραννος ἀδίκως, σὲ κάμει νὰ χαθῆς.
Δουλεύεις ὂλ΄ ἡμέρα, σὲ ὅ,τι κι΄ ἂν σοὶ πῆ,
Κι΄ αὐτὸς πασχίζει πάλιν, τὸ αἷμα σου νὰ πιῆ.
Ὁ Σοῦτζος, κι΄ ὁ Μουρούζης, Πετράκης, Σκαναβής,
Γγίκας, καὶ Μαυρογένης, καθρέπτης, εἶν΄ νὰ ἰδῆς.
Ἀνδρεῖοι Καπετάνοι, Παπάδες, λαϊκοί,
Σκοτώθηκαν κι΄ Ἀγάδες, μὲ ἄδικον σπαθί.
Κι΄ ἀμέτρητ΄ ἄλλοι τόσοι, καὶ Τοῦρκοι, καὶ Ρωμιοί,
Ζωήν, καὶ πλοῦτον χάνουν, χωρὶς καμμιὰ ΄φορμή.
Ἐλᾶτε μ΄ ἕναν ζῆλον, σὲ τοῦτον τὸν καιρόν,
Νὰ κάμωμεν τὸν ὅρκον, ἐπάνω στὸν Σταυρόν.
Συμβούλους προκομμένους, μὲ πατριωτισμόν,
Νὰ βάλλωμεν εἰς ὅλα, νὰ δίδουν ὁρισμόν.
Οἱ νόμοι νάν΄ ὁ πρῶτος, καὶ μόνος ὁδηγός,
Καὶ τῆς πατρίδος ἕνας, νὰ γένη Ἀρχηγός.
Γιατί κ΄ ἡ ἀναρχία, ὁμοιάζει τὴν σκλαβιά,
Νὰ ζοῦμε σὰ θηρία, εἶν΄ πλιὸ σκληρὴ φωτιά.
Καὶ τότε μὲ τὰ χέρια, ψηλὰ στὸν Οὐρανόν,
Ἂς ποῦμ΄ ἀπ΄ τὴν καρδιά μας, ἐτοῦτα στὸν Θεόν.
Ἐδῶ σηκώνονται οἱ Πατριῶται ὀρθοί,
καὶ ὑψώνοντες τὰς χεῖρας πρὸς τὸν Οὐρανόν, κάμνουν τὸν ὅρκον.
Ὅρκος κατὰ τῆς Τυραννίας, καὶ τῆς ἀναρχίας.
Ὢ Βασιλεῖ τοῦ Κόσμου, ὁρκίζομαι σὲ σέ,
Στὴν γνώμην τῶν τυράννων, νὰ μὴν ἐλθῶ ποτέ.
Μήτε νὰ τοὺς δουλεύσω, μήτε νὰ πλανηθῶ,
εἰς τὰ ταξίματά τους, γιὰ νὰ παραδοθῶ.
Ἐν ὄσῳ ζῶ στὸν Κόσμον, ὁ μόνος μου σκοπός,
Γιὰ νὰ τοὺς ἀφανίσω, θὲ νάναι σταθερός.
Πιστὸς εἰς τὴν Πατρίδα, συντρίβω τὸν ζυγόν,
Ἀχώριστος γιὰ νᾶμαι, ὑπὸ τὸν Στρατηγόν.
Κι΄ ἂν παραβῶ τὸν ὅρκον, νὰ στράψ΄ ὁ Οὐρανός, Καὶ νὰ μὲ κατακάψη, νὰ γένω σὰν καπνός.
Τέλος τοῦ Ὅρκου.
Σ΄ Ἀνατολὴ καὶ Δύσι, καὶ Νότον καὶ Βοριά,
Γιὰ τὴν Πατρίδα ὅλοι, νάχωμεν μία καρδιά.
Στὴν πίστιν τοῦ καθ΄ ἕνας, ἐλεύθερος νὰ ζῆ,
Στὴν δόξαν τοῦ πολέμου, νὰ τρέξωμεν μαζύ.
Βουλγάροι, κι΄ Ἀρβανῆτες, Ἀρμένοι καὶ Ρωμιοί,
Ἀράπιδες, καὶ ἄσπροι, μὲ μία κοινὴ ὁρμή.
Γιὰ τὴν ἐλευθερίαν, νὰ ζώσωμεν σπαθί,
Πῶς εἶμασθ΄ ἀντρειωμένοι, παντοῦ νὰ ξακουσθῇ.
Ὂσ΄ ἀπ΄ τὴν τυραννίαν, πῆγαν στὴ ξενητιά,
Στὸν τόπον τοῦ καθ΄ ἕνας, ἂς ἔλθη τώρα πιά.
Καὶ ὅσοι τοῦ πολέμου, τὴν τέχνην ἀγροικοῦν,
Ἐδῶ ἂς τρέξουν ὅλοι, τυράννους νὰ νικοῦν.
Η Ρούμελη τοὺς κράζει, μ΄ ἀγκάλαις ἀνοιχταίς,
Τοὺς δίδει βίο, καὶ τόπον, ἀξίαις καὶ τιμαίς.
Ὡς πότ΄ Ὀφφικιάλος, σὲ ξένους Βασιλεῖς.
Ἔλα νὰ γένης στύλος, δικῆς σου τῆς φυλῆς.
Κάλλιο γιὰ τὴν Πατρίδα, κανένας νὰ χαθῇ,
Ἢ νὰ κρεμάσῃ φούντα, γιὰ ξένον στὸ σπαθί.
Καὶ ὅσοι προσκυνήσουν, δὲν εἶναι πλιὸ ἐχθροί,
Ἀδέλφια μας θὰ γένουν, ἂς εἶναι κ΄ ἐθνικοί.
Μὰ ὅσοι θὰ τολμήσουν, ἀντίκρυ νὰ σταθοῦν,
Ἐκεῖνοι καὶ δικοί μας, ἂν εἶναι ἂς χαθοῦν.
Σουλλιώταις, καὶ Μανιώταις, λιοντάρια ξακουστά,
Ὡς πότε σταὶς σπηλαίς σας, κοιμάσθε σφαλιστά.
Μαυροβουνιοὺ καπλάνια, Ὀλύμπου σταυραητοί,
Κι΄ Ἀγράφων τὰ ξευτέρια, γεννῆτε μία ψυχή.
Ἀνδρεῖοι Μακεδόνες, ὁρμήσατε γιὰ μία,
Καὶ αἷμα τῶν τυράννων, ρουφῆστε σᾶ θεριά.
Τοῦ Σάββα καὶ Δουνάβου, ἀδέλφια Χριστιανοί,
Μὲ τ΄ ἅρματα στὸ χέρι, καθ΄ ἕνας ἂς φανῆ.
Τὸ αἷμα σας ἂς βράση, μὲ δίκαιον θυμόν,
Μικροὶ μεγάλ΄ ὀμῶστε, τυράννου τὸν χαμόν.
Λεβέντες ἀντριωμένοι, Μαυροθαλασσινοί,
Ο βάρβαρος ὡς πότε, θὲ νὰ σᾶς τυραννῇ.
Μὴ καρτερῆτε πλέον, ἀνίκητοι Λαζοί,
Χωθῆτε στὸ μπογάζι, μ΄ ἐμᾶς κ΄ ἐσεῖς μαζί.
Δελφίνια τῆς θαλάσσης, ἀζδέρια τῶν Νησιῶν,
Σὰν ἀστραπὴ χυθῆτε, κτυπᾶτε τὸν ἐχθρόν.
Τῆς Κρήτης, καὶ τῆς Νίδρας, θαλασσινὰ πουλιά,
Καιρὸς εἶν΄ τῆς Πατρίδος, νὰ κοῦστε τὴν λαλιά.
Κι΄ ὂσ΄ εἶστε στὴν Ἁρμάδα, σὰν ἄξια παιδιά,
Οἱ Νόμοι σας προστάζουν, νὰ βάλλετε φωτιά.
Μ΄ ἐμᾶς κ΄ ἐσεῖς Μαλτέζοι, γεννήτ΄ ἕνα κορμί,
Κατὰ τῆς τυραννίας, ριχθῆτε μὲ ὁρμή.
Σᾶς κράζει ἡ Ἑλλάδα, σᾶς θέλει σας πονεῖ,
Ζητᾶ τὴν συνδρομήν σας, μὲ μητρικὴν φωνή.
Τί στέκεις, Παζβαντζίουγλου, τόσον ἐκστατικός;
Τεινάξου στὸ Μπαλκάνι, φώλιασε σὰν ἀητός.
Τοὺς μπούφους, καὶ κοράκους, καθόλου μὴ ψηφᾶς,
Μὲ τὸν ραγιὰ ἑνώσου, ἂν θέλης νὰ νικᾶς.
Σηλίστρα, καὶ Μπραΐλα, Σμαήλι καὶ Κυλί,
Μπενδέρι, καὶ Χωτήνι, ἐσένα προσκαλεῖ.
Στρατεύματά σου στεῖλε, κ΄ ἐκεῖνα προσκυνοῦν,
Γιατί στὴν τυραννίαν, νὰ ζήσουν δὲν ΄μπορούν.
Γγιουρτζὴ πλια μὴ κοιμᾶσαι, συκώσου μὲ ὁρμήν,
Τὸν Μπρούσια νὰ μοιάσης, ἔχεις τὴν ἀφορμήν.
Καὶ σὺ ποὺ στὸ Χαλέπι, ἐλεύθερα φρονεῖς,
Πασιὰ καιρὸν μὴ χάνεις, στὸν κάμπον νὰ φανῆς.
Μὲ τὰ στρατεύματά σου, εὐθὺς νὰ σηκωθῆς,
Στῆς Πόλης τὰ φερμάνια, ποτὲ νὰ μὴ δοθῆς.
Τοῦ Μισιργιοῦ ἀσλάνια, γιὰ πρώτη σας δουλιά,
Δικόν σας ἕνα Μπέι, κάμετε Βασιλιά.
Χαράτζι τῆς Αἰγύπτου, στὴν Πόλ΄ ἃς μὴ φανῆ,
Γιὰ νὰ ψοφήσ΄ ὁ λύκος, ὀποῦ σας τυραννεῖ.
Μὲ μία καρδιὰν ὅλοι, μία γνώμην, μία ψυχή,
Κτυπᾶτε τοῦ τυράννου, τὴν ρίζαν νὰ χαθῆ.
Ν΄ ἀνάψωμεν μία φλόγα, σὲ ὅλην τὴν Τουρκιά,
Νὰ τρέξ΄ ἀπὸ τὴν Μπόσνα, καὶ ὡς τὴν Ἀραπιά.
Ψηλὰ στὰ μπαϊράκια, συκῶστε τὸν Σταυρόν,
Καὶ σὰν ἀστροπελέκια, κτυπᾶτε τὸν ἐχθρόν.
Ποτὲ μὴ στοχασθῆτε, πὼς εἶναι δυνατός,
Καρδιοκτυπᾶ καὶ τρέμει, σὰν τὸν λαγῶ κι΄ αὐτός.
Τρακόσιοι γκιρτζιαλίδες, τὸν ἔκαμαν νὰ διῇ,
Πῶς δὲν ΄μπορεῖ μὲ τόπια, μπροστὰ τοὺς νὰ ἐβγῇ.
Λοιπὸν γιατὶ ἀργῆτε, τὶ στέκεσθε νεκροί;
Ξυπνήσατε μὴν εἶσθε, ἐνάντιοι κ΄ ἐχθροί.
Πῶς οἱ Προπάτορές μας, ὁρμοῦσαν σὰ θεριά,
Γιὰ τὴν ἐλευθερίαν, πηδοῦσαν στὴ φωτιά.
Ἔτζι κ΄ ἡμεῖς, ἀδέλφια, ν΄ ἁρπάξωμεν γιὰ μιά,
Τ΄ ἅρματα καὶ νὰ βγοῦμεν, ἀπ΄ τὴν πικρὴ σκλαβιά.
Νὰ σφάξωμεν τοὺς λύκους, ποὺ στὸν ζυγὸν βαστοῦν,
Καὶ Χριστιανούς, καὶ Τούρκους, σκληρὰ τοὺς τυραννοῦν.
Στεργιᾶς, καὶ τοῦ πελάγου, νὰ λάμψη ὁ Σταυρός,
Καὶ στὴν δικαιοσύνην, νὰ σκύψη ὁ ἐχθρός.
Ο Κόσμος νὰ γλυτώση, ἀπ΄ αὔτην τὴν πληγή, Κ΄ ἐλεύθεροι νὰ ζῶμεν, ἀδέλφια εἰς τὴν Γῆ.
Πέρας μὲν ὧδε,
Η δὲ αὖ πράξις τέρας.
Θούριος
Ο Θούριος είναι πατριωτικός ύμνος, έργο του Ρήγα Φεραίου, τον οποίο είχε γράψει το 1797 και τραγουδούσε σε συγκεντρώσεις με σκοπό να ξεσηκώσει τους Έλληνες. Αποτελεί το τρίτο μέρος του επαναστατικού πολιτικού φυλλαδίου του Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης της Μικράς Ασίας των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας. Πρόκειται για έμμετρο κείμενο με πολλά στοιχεία αφηγηματικότητας, μέσω του οποίου ο Ρήγας αποβλέπει να μεταφέρει και να καταστήσει κατανοητές τις αφηρημένες ιδέες των «Δικαίων του Ανθρώπου» και της «Νομοθετικής Πράξεως». Για να τιτλοφορήσει το κείμενο αυτό επιλέγει το αρχαιοελληνικό θούριος (Η λέξη θούριος αποτελεί τη μορφή του επιθέτου που χρησιμοποιούν οι Αττικοί ποιητές, ιδίως ο Αισχύλος αλλά και ο Σοφοκλής και ο Αριστοφάνης, αντί του θούρος που χρησιμοποιεί ο Όμηρος ως επίθετο του Άρη στην Ιλιάδα. Η ετυμολογία της λέξης ανάγεται στο ρήμα θρώσκω (Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon: θούριος, θοῦρος) , ορμητικός, μαινόμενος, πολεμικός, για να προσδιορίσει την ψυχική διάθεση που επιδιώκει να καλλιεργήσει με αυτό. Στην επιλογή του τίτλου του επαναστατικού ύμνου διαφαίνεται η εσωτερική συνάφεια του έργου του με το ιδεολογικό κλίμα του επαναστατικού κλασικισμού της εποχής του.
Το όνομα αυτό δόθηκε κατά τον 20ό αιώνα και στην εφημερίδα Θούριος της οργάνωσης νεολαίας του Κ.Κ.Ε. εσωτερικού Ε.ΚΟ.Ν. Ρήγας Φεραίος (1967-1999).
Πηγές - βιβλιογραφία
Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης (εισαγωγή, επιμέλεια, σχόλια), Ρήγα Βελεστινλή Άπαντα τα σωζόμενα, τόμ. 5ος, εκδ. Βουλή των Ελλήνων, Αθήνα, 2000, σελ.73-77, 105-115
Απόστολος Δασκαλάκης, «Ο θούριος του Ρήγα εις το αρχαιότερον σωζόμενον χειρόγραφον», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμ. ΙΣΤ΄, σελ. 370-383
Απόστολος Δασκαλάκης, «Ο θούριος του Ρήγα και άλλα πατριωτικά άσματα εις χειρόγραφον του 1809», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμ. ΙΗ΄, σελ. 136-160
Ομιλία για τον Θούριο του Ρήγα από τον Δ. Καραμπελόπουλο, 2004
εμψυχωτής των ραγιάδων επαναστατών. Ομιλία στις 25 Μαρτίου 2004 στο Μαρκόπουλο Μεσογείων |
 Αιδεσιμώτατε,Κύριε Δήμαρχε του Δήμου Μαρκοπούλου Κύριε Αντιδήμαρχε Κύριε Πρόεδρε του Δημοτικού Συμβουλίου Κύριοι Δημοτικοί Σύμβουλοι Κύριε Διοικητικά του Αστυνομικού Τμήματος Κύριοι Διευθυντές, και εκπαιδευτικοί των Σχολείων του Δήμου Μαρκοπούλου Κύριε Γενικέ Γραμματέα της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών- Βελεστίνου-Ρήγα Κυρίες και κύριοι Με χαρά και συγκίνηση βρίσκομαι εδώ στο βήμα του Πνευματικού Κέντρου, χώρο στο οποίο ήταν το Σχολείο, από το οποίο επάξια πέρασε τις εγκύκλιες σπουδές της η σύζυγός μου φαρμακοποιός Βασιλική Κυριάκου Κωσταρέλου και η συμμετοχή μου στη σημερινή εκδήλωση ας θεωρηθεί ως ένα μικρό αντίδωρο στη γενέτειρά της, το Μαρκόπουλο. Όμως η σημερινή εκδήλωση είναι επί πλέον φορτισμένη συναισθηματικά και από το γεγονός ότι πραγματοποιείται στο χώρο όπου εκτίθενται τα θαυμάσια έργα για την Επανάσταση του ζωγράφου Ευαγγέλου Τζερμιά και βρίσκομαι πλάι στις μορφές που υπέροχα φιλοτέχνησε ο χρωστήρας του, του Ρήγα και του Σολωμού, οι οποίοι έχουν ακόμη ένα κοινό ότι όταν θανατώνονταν το 1798 ο Ρήγας, τότε γεννιόταν ο Σολωμός. Για τη σημερινή εκδήλωση θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες στους αγαπητούς κ. Δήμαρχο και κ αντιδήμαρχο του Πνευματικού κέντρου για την ευκαιρία που μου δίνεται σήμερα να μιλήσω ενώπιον του εκλεκτού ακροατηρίου της γενέτειρας της συζύγου μου. Παράλληλα να σας συγχαρώ για την καλή διοργάνωση της εκδήλωσης και την εξαιρετική πρόσκληση που τυπώσατε, η οποία εντυπωσίασε τους φίλους μας που την έλαβαν. Της σύντομης ομιλίας μου θέμα είναι: Ο Θούριος του Ρήγα, «Ως πότε παλληκάρια», εμψυχωτής των ραγιάδων επαναστατών Κυρίες και κύριοι, Οι πρόγονοί μας, οι σκλαβωμένοι για τετρακόσια χρόνια ραγιάδες, τέτοιες μέρες του Μαρτίου του 1821, άδραξαν τα όπλα για την απόκτηση της πολυπόθητης ελευθερίας ακολουθώντας του πρωτομάρτυρα επαναστάτη, του Ρήγα Βελεστινλή την προτροπή:
«Τί σ' ωφελεί άν ζήσης και είσαι στην σκλαβιά;
Καλλιό 'ναι μιάς ώρας ελεύθερη ζωή
Παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά και φυλακή»
(Θούριος, στίχ. 7-9).
Πρόδρομος ο Ρήγας της Ελληνικής Επανάστασης του 21, τριάντα χρόνια περίπου πιο πριν, με το επαναστατικό του κίνημα θέλησε πρώτα να εμφυσήσει, στους σκλαβωμένους ραγιάδες την επαναστατική διάθεση και πνοή, να τους εμψυχώσει, ώστε μετά να ξεσηκωθούν κατά του Οθωμανού δυνάστη. Γι' αυτόν τον σκοπό ο Ρήγας μεταχειρίσθηκε τα σημαντικά μέσα της επικοινωνίας: Πρώτον την εικόνα, τα έντυπα και δεύτερον τον ήχο, τη μουσική. Στα πρώτα του έργα του Ρήγα, που τύπωσε το 1790 στη Βιέννη, διακρίνει κανείς την εθνοδιαφωτιστική διάθεση του. Στο βιβλίο του «Φυσικής απάνθισμα» μεταφέρει την επιστημονική γνώση της Γαλλική Εγκυκλοπαιδείας, διαφωτίζει το λαό σε θέματα της φυσικής ιστορίας και καταπολεμά την αμάθεια και τις δεισιδαιμονίες. Σ' αυτό το βιβλίο έχει καταγράφει και την υπέροχη φράση «Οποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά». Οι πολιτικό-κοινωνικές αντιλήψεις του Ρήγα αρχίζουν να διαφαίνονται ήδη στο άλλο βιβλίο, «Σχολείον των ντελικάτων εραστών», το οποίο αποτελεί το πρώτο βιβλίο στην ελληνική γλώσσα στο νέο είδος του μυθιστορήματος, αλλά στο βιβλίο αυτό αντιτίθεται στους τίτλους ευγενείας, που τότε συνηθίζονταν, ενώ ο Ρήγας ήταν υπέρ της αξιοκρατίας. Επίσης, εκείνα τα χρόνια ο Ρήγας αρχίζει να μεταφράζει το σημαντικό βιβλίο του Μοντεσκιέ, «Το πνεύμα των Νόμων», που έχει σχέση με το κράτος και τα συστήματα διακυβέρνησης, διαπίστωση που δείχνει πόσο νωρίς είχε ασχοληθεί με τα πολιτικοκοινωνικά θέματα. Κατά την επαναστατική του χρονιά του 1797, τότε που πήρε την απόφαση να κατέβει στην Ελλάδα και να ξεκινήσει την επανάστασή του, Είναι η μεγάλη εκδοτική παραγωγή του Ρήγα. Τυπώνει τον Ηθικό Τρίποδα στον οποίο αναγράφει τη θαυμάσια φράση σε ιδιαίτερο φύλλο «Ο ιερός της πατρίδος έρως εμφωλεύει στην καρδία και η καρδία δεν γηράσκει ποτέ». Περιέχονται επίσης το δράμα «Τα Ολύμπια», που έχουν σχέση με τους Ολυμπιακούς αγώνες της αρχαιότητας, και στο οποίο μας δίνει τη σημαντική πληροφορία ότι καθ όλα τα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς τα ολυμπιακά αγωνίσματα διατηρήθηκαν στη Θεσσαλία και σε όλη την Ελλάδα. Ένα ακόμη στοιχείο διατήρησης της συνέχειας του Ελληνισμού, με οποίο προσπαθεί να τονώσει το ηθικό των σκλαβωμένων, πως είναι απόγονοι εκείνων των αρχαίων Ελλήνων και ότι θα πρέπει να φανούν αντάξιοί τους. Για τους Ολυμπιακούς αγώνες στην αρχαιότητα μας μιλάει και στο άλλο βιβλίο του Νέος Ανάχαρσις, που τύπωσε την ίδια χρονιά και με το οποίο δείχνει στους σύγχρονους του Ελληνες την αρχαία δόξα και την αρχαία κληρονομιά. Επίσης τυπώνει την εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου για την οποία θα γίνει παρακάτω αναφορά, ενώ τυπώνει τους χάρτες της Βλαχίας και Μολδαβίας, παράλληλα με τη μεγαλειώδη Χάρτα της Ελλάδος, με τα δώδεκα φύλλα της. Για πρώτη φορά κυκλοφορεί ένας τέτοιος χάρτης του βαλκανικού χώρου Η έκδοσή της εντυπωσίασε τους Ελληνες της εποχής του. Ας αναφερθούν εν συντομία μερικά χαρακτηριστικά στοιχεία από τη Χάρτα, που δείχνουν το όραμα του Ρήγα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τίτλος της Χάρτας. Βλέπουμε εκτός των άλλων τα Ολυμπιακά αγωνίσματα της ιπποδρομίας, αρματοδρομίας, και πάλης, την παράσταση με τον γυμνόποδα Ηρακλή και το ρόπαλό του, σύμβολο της Ελληνικής δύναμης, να παλεύει και να αρπάζει την έφιππο Αμαζόνα ενώ έχει τσακίσει το αμφίστομο τσεκούρι, σύμβολο της Ασιατικής δύναμης. Η δύναμη του πνεύματος τελικά νικάει την δύναμη της ύλης, των αρμάτων. Ο Ρήγας προσφέρει ένα μήνυμα αισιοδοξίας στους σκλαβωμένους, ότι αν οι Ελληνες με τις αρετές του Ηρακλή, αποφασιστικότητα, αφοσίωση στα ιδεώδη, πίστη στο καθήκον και υπεράσπιση του δικαίου, πορευτούν στην επανάσταση, τελικά θα νικήσουν. Πολύ διαφωτιστική για το επαναστατικό μήνυμα του Ρήγα είναι η παράσταση που έχει βάλει στο πρώτο φύλλο της Χάρτας του, όπου βλέπουμε ένα κοιμισμένο λιοντάρι έχοντας στα πόδια του οριζόντια ένα ρόπαλο, ενώ στη ράχη του επικάθονται δύο κλαδιά με τα εμβλήματα της εξουσίας του σουλτάνου. Με τη συμβολική αυτή παράσταση ο Ρήγας ήθελε να δέιξει ότι το κοιμισμένο λιοντάρι - οι σκλαβωμένοι λαοί του Βαλκανικού χώρου - με το σάλπισμα του Θουρίου του και της Επανάστασής του θα ξυπνήσουν και θα αρπάξουν τα όπλα - το ρόπαλο-σύμβολο της ελληνικής δύναμης- και θα γκρεμίσουν τη εξουσία του σουλτάνου για να δημιουργήσουν τη δημοκρατική πολιτεία του Ρήγα, τη Νέα Πολιτική Διοίκηση, την Ελληνική Δημοκρατία, όπως την αποκαλεί, το πολιτιστικό αυτό σύμβολο όλων των αιώνων, στον Βαλκανικό χώρο. Ο Ρήγας για να μπορέσει τονώσει το ηθικό, να εμψυχώσει τους σκλαβωμένους ραγιάδες. εκτός από τα έντυπα, τις εικόνες χρησιμοποίησε τον ήχο, τη μουσική. Για να εκφράσει τα επαναστατικά του μηνύματα δανείζεται από τους αρχαίους 'Ελληνες ποιητές [1] τον τίτλο ''Θούριος'', που σημαίνει ορμητικός, μαινόμενος, πολεμικός. Η λέξη αυτή δεν χρησιμοποιούνταν στην εποχή του, αλλά έκτοτε με τον Ρήγα καταγράφεται στο νεοελληνικό λεξιλόγιο και ο Θούριος γίνεται πασίγνωστος σε όλους τους 'Ελληνες, μικρούς και μεγάλους. Γίνεται συνώνυμος με την Επανάσταση. Ο τίτλος «Θούριος» ανταποκρίνεται πράγματι και στο περιεχόμενο του ποιήματος του Ρήγα. Είναι ορμητικός, επαναστατικός παιάνας. 'Ηθελε ο Ρήγας πρώτα να εμψυχώσει τους σκλαβωμένους ραγιάδες και μετά να τους ωθήσει στον τιτάνιο αγώνα της Επανάστασης, για την απόκτηση της ελευθερίας. Μετά τη μιαρή προδοσία του Ρήγα από έναν τυχάρπαστο Ελληνα έμπορο, τα λίγα αντίτυπα του Θουρίου, που ξέφυγαν από τα χέρια της Αυστριακής Αστυνομίας, από το φόβο εξαφανίστηκαν, όμως γρήγορα ο Θούριος διαδόθηκε σε χειρόγραφη μορφή στους σκλαβωμένους ραγιάδες. Σπάνια στην Ιστορία των λαών απαντιέται σαν του Θουρίου τη διάδοση και εξάπλωση. Πέρασε βουνά και κάμπους, στεριές και θάλασσες, πολιτείες και χωριά του Βαλκανικού χώρου, ατσαλώνοντας τους ραγιάδες με την πρωτόγνωρη επαναστατική του πνοή, για την αποτίναξη της τυραννίας και την απόκτηση της πολυπόθητης Ελευθερίας, τονίζοντας στους σκλαβωμένους ότι πάνω και από τη ζωή, το ύψιστο αγαθό του ανθρώπου είναι η Ελευθερία. Ο Θούριος δεν είναι ποίημα γραφείου. Είναι η εμπειρία της σκλαβιάς των σαράντα χρόνων της ζωής του Ρήγα. «Καλλιό ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά και φυλακή». Συμπυκνώνει της ρωμιοσύνης όλων των αιώνων, την πίκρα και την αγανάκτηση κατά της τυραννίας. Για να ωθήσει τους σκλαβωμένους στον τιτάνιο του πολέμου αγώνα, ο Ρήγας με χαρακτηριστικές εικόνες διεκτραγωδεί την θλιβερή κατάντια των ραγιάδων, που δεν ορίζουν πατρίδα, δεν ορίζουν τους ανθρώπους τους, την οικογένειά τους, όλα είναι έρμαια στην επιθυμία και τη βούληση του δυνάστη. Γι' αυτό αναφωνεί;
«Ως πότε παλληκάρια να ζούμεν στα στενά
Μονάχοι σαν λιοντάρια στες ράχες τα βουνά
Σπηλιές να κατοικούμεν, να βλέπωμεν κλαδιά
Να φεύγουμ' απ' τον κόσμο, για την πικρή σκλαβιά;
Να χάνωμεν αδέλφια Πατρίδα και γονείς
Τους φίλους τα παιδιά μας κι' όλους τους συγγενείς ; »,
(Θούριος, στίχ. 1-6).
Επισημαίνει επί πλέον την αβεβαιότητα της ατομικής ζωής και της περιουσίας τους, των χριστιανών αλλά και των μωαμεθανών, από τις αυθαιρεσίες της απολυταρχικής εξουσίας του σουλτάνου:
«Ανδρείοι καπετανέοι, παπάδες, λαϊκοί,
σκοτώθηκαν, κι' αγάδες, με άδικον σπαθί
κι αμέτρητ' άλλοι τόσοι, και Τούρκοι και Ρωμιοί,
ζωήν και πλούτον χάνουν, χωρίς καμμιά ‘φορμή»,
(Θούριος, στίχ. 17-20).
Στον επαναστατικό του παιάνα ο Ρήγας συνδύασε ακόμη το τραγούδι με το χορό. Ταιριασμένα μαζί, χορός και τραγούδι, ωθούν τους σκλαβωμένους στη μέθεξη της επανάστασης. Ο ίδιος άλλωστε στις συγκεντρώσεις των συντρόφων του στα σπίτια της Βιέννης συνήθιζε και τραγούδαγε με την φλογέρα του τον Θούριο και συνάμα χόρευε. Γράφουν χαρακτηριστικά τα ανακριτικά έγγραφα [2]: «Κατά τον Σεπτέμβριον του έτους τούτου (του 1797) ο Ρήγας Βελεστινλής έψαλεν εν τη οικία του Αργέντη, παρισταμένου τούτου και του Έλληνος Θεοχάρη, ύμνον ελευθερίας...και δή χορεύων περί την τράπεζαν». Ο Θούριος είναι με απλά λόγια γραμμένος για να αγγίζει την ψυχή και το νου του λαού και να γίνονται κατανοητά τα μηνύματά του. Δεν χρειάζονται στον Θούριο επεξηγήσεις και υποσημειώσεις, όπως συμβαίνει στις άλλες σημαντικές ποιητικές συνθέσεις της εποχής του. Ο Ρήγας γνώριζε καλά πως επανάσταση ενάντια στην τυραννία του σουλτάνου δε γίνεται με στιχουργήματα. Μόνο με παιάνες, με επαναστατικά ορμητικά τραγούδια επιτυγχάνεται το ξεσήκωμα του λαού. Πράγματι, όσοι ραγιάδες έκτοτε άκουγαν του Ρήγα τον Θούριο νοιώθανε ν' αλλάζει για αγώνα και θυσία η ψυχή τους. Ο Κολοκοτρώνης, ο Γέρος του Μωριά χαρακτηριστικά ομολογεί: «Εφύλαξα πίστιν εις την παραγγελίαν του Ρήγα, και ο Θεός με αξίωσεν και εκρέμασα φούντα εις το Γένος μου, ως στρατιώτης του. Χρυσή φούντα δεν εστόλισε ποτέ το σπαθί μου, όταν έπαιρνα δούλευσιν εις ξένα κράτη», ακολουθώντας ο Κολοκοτρώνης κατά γράμμα τη διακήρυξη του Ρήγα,
«Κάλλιο για την πατρίδα κανένας να χαθή
ή να κρεμάση φούντα για ξένον στο σπαθί»,
(Θούριος, στίχ. 57-58).
Ο Γάλλος φιλέλληνας Φωριέλ στα χρόνια του Αγώνα, το 1824, κυκλοφόρησε στο Παρίσι το βιβλίο του με τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια. Σ' αυτά εντάσσει και τον Θούριο, απόδειξη της πλατιάς διάδοσής του και ότι είχε γίνει κτήμα του λαού. Όμως μνημονεύει και την επίδρασή που ασκούσε ο Θούριος στο λαό. Σημειώνει ένα χαρακτηριστικό γεγονός, που διαδραματίσθηκε το 1815 σε χάνι της Ηπείρου. Ενα παλληκάρι από το χάνι πλησιάζει τον ταξιδευτή, που είχε καταφθάσει. Βγάζει απ' τον κόρφο του ένα χειρόγραφο, και τον παρακαλεί παράμερα να του το διαβάσει. Κι' όσο ο ταξιδιώτης διάβαζε το χειρόγραφο, τόσο η όψη του παλληκαριού μεταμορφωνόταν, μεταρσιωνόταν, φούντωνε, βούρκωνε και δάκρυα κυλούσαν από τα μάτια του. Ακουγε τον Θούριο. Κι' όταν ρωτήθηκε αν για πρώτη φορά ακούει το Ως πότε παλληκάρια, απάντησε, ότι κάθε φορά όταν άνθρωπος γραμματισμένος περνά από το χάνι, το χειρόγραφο από τον κόρφο του βγάζει για να ακούσει του Θουρίου τις προσταγές. Και ο Φωριέλ παρατηρεί ότι ο νέος αυτός θάναι πρωτοπαλλήκαρο σε κάποιον οπλαρχηγό της Επανάστασης. Ακόμη, οι επαναστάτες του Αλέξανδρου Υψηλάντη τραγουδώντας τον Θούριο ξεκίνησαν την επανάστασή τους το 1821. Και οι Σουλιώτες του Μπότσαρη με τους ήχους των ασμάτων του Ρήγα στις μάχες εφορμούσαν [3]. Παρόμοια, ο Ανθιμος Γαζής [4] στη διακήρυξή του προς τον λαός της Θετταλομαγνησίας το 1821, παραθέτει στίχους από τον Θούριο, τονίζοντας επί πλέον πως θα πρέπει σύμφωνα με τις ''Διδαχές''του Ρήγα, το Σύνταγμά του, να συγκροτηθεί το κράτος μετά την επανάσταση. Και για να εμψυχώσει τους πολεμιστές,, τους συγκεντρωμένους για του πολέμου τον αγώνα, μοιράζει του Θουρίου τους στίχους για να τραγουδηθεί. Κι' ύστερα οι αγωνιστές έμπλεοι ενθουσιασμού και διάθεσης για θυσία, για τον ιερό σκοπό της λευθεριάς, εφόρμησαν κατά των Τούρκων της γενέτειρας του Ρήγα, του Βελεστίνου και προς τιμήν του Ρήγα συγκλήθηκε η Συνέλευση των επαναστατών η Βουλή της Θετταλομαγνησίας, που σε ανάμνηση του σημαντικού τούτου γεγονότος πέρυσι απέριττο μνημείο στήθηκε. Τραγουδώντας τον Θούριο σε οικογενειακή σύναξη στην Κωνσταντινούπολη, ο λόγιος ιατρός και συγγραφέας Στέφανος Κανέλλος μαζί με τους φίλους του στο όνομα του εθνεγέρτη Ρήγα για αγώνα κατά των τυράννων ορκίζεται:
«Στην γνώμη των τυράννων να μήν ελθώ ποτέ
Μήτε να τους δουλεύω, μήτε να πλανηθώ
Εις τα ταξιματά τους, για να παραδοθώ.
Εν όσω ζώ στον κόσμον, ο μόνος μου σκοπός,
Για να τους αφανίσω, θε να' ναι σταθερός».
(Θούριος, στίχ. 32-36)
Και σύμφωνα με τον Λάρισσαιο δάσκαλο του Γένους, τον Κων. Κούμα [5] «Μικροί και μεγάλοι και αυταί αι γυναίκες έψαλλαν την του Ρήγα ωδήν εις πάν συμπόσιον και εις πάσαν συντροφίαν. Μ' όλον οτι κατ' αρχάς εψάλλετο ως εύμορφον τραγούδι, ήρχισεν όμως κατ' ολίγον να ενεργή ψυχικώς». Ο Ρήγας με τον Θούριό του ως πρότυπο προβάλλεται από τον Σολωμό [6], ο οποίος στη 18η στροφή του 'Υμνου του εκφράζει τον θαυμασμό του:
«εγαλήνευσε και εχύθη
καταχθόνια μία βουή
και του Ρήγα σου απεκρίθη
πολεμόκραχτη η φωνή».
Τον Θούριο ο Γεώργιος Τερτσέτης, ο γραμματέας του Κολοκοτρώνη, τον χαρακτήρισε ως «το ιερότερον άσμα της φυλής μας» [7]. Μάλιστα τόνιζε ότι τα τραγούδια του Ρήγα «Ως σάλπιγγες εις την Ιεριχώ εγκρέμισαν τα τείχη της Τριπολιτσάς, ετίναξαν εις τον αέρα με τους αλλοφύλους τα φρούρια της Μονεμβασιάς, του Ναυπλίου, των Αθηνών και τα τρικάταρτα του εχθρού». Και με έμφαση ο Τερτσέτης συμπληρώνει: «Τα λογιωτατίστικα άσματα, δεν εγκρέμισσαν ποτέ, δεν σαλεύουν ούτε την αράχνην του κοκόρου της καμινάδας». Ξεκάθαρα υποδηλώνει ότι μόνον ο επαναστατικός παιάνας, ο Θούριος του Ρήγα, θα μπορούσε να ξεσηκώσει τους σκλαβωμένους ραγιάδες για την επανάσταση, για το ιδανικό της ελευθερίας. Για να μαθαίνεται εύκολα ο Θούριος και γρήγορα να διαδίδεται, ο Ρήγας δεν καταγράφει τη μουσική σημειολογία, τις νότες του Θουρίου. Σημειώνει μονάχα ότι θα τραγουδιέται στον σκοπό ενός πολύ γνωστού και πλατιά διαδεδομένου τραγουδιού της εποχής του, στο ''Μιά προσταγή μεγάλη'', που αναφέρεται στα κατορθώματα του Λάμπρου Κατσώνη, του οποίου οι αγώνες είχαν αναπτερώσει τις ελπίδες των Ελλήνων για την πολυπόθητη λευτεριά. Κατ' αυτόν τον τρόπο ο Θούριος διαδόθηκε σε όλον τον Ελληνικό χώρο. 'Εχει βρεθεί σε πέντε παραδοσιακές μουσικές παραλλαγές, δηλωτικό πως πλατιά διαδόθηκε, σε διάφορα μέρη του Ελληνικού χώρου και οι μελωδίες του προσαρμόζονταν στα μουσικά ιδιώματα της κάθε περιοχής [8]. Ο Ρήγας Βελεστινλής ήταν μεθοδικός στην προετοιμασία της επαναστάσεώς του. Απευθύνει προσκλητήριο σε όλους τους λαούς του Βαλκανικού χώρου. Προσπαθεί να ενώσει τους σκλαβωμένους, που βρίσκονταν κάτω από την Οθωμανική εξουσία, για μία αποτελεσματική επανάσταση, γνωρίζοντας ότι η δύναμη βρίσκεται εν τη ενώσει, γι' αυτό και στο Θούριό του αναφωνεί:
«Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένοι και Ρωμιοί,
αράπηδες και άσπροι, με μιά κοινή ορμή,
για την Ελευθερίαν να ζώσωμεν σπαθί,
πως είμασθ' αντρειωμένοι, παντού να ξακουσθή»,
(Θούριος, στίχ. 45-48).
Γι' αυτό εξάλλου στα Δίκαια του Ανθρώπου στο άρθρο 34, ο Ρήγας προσθέτει και το συγκεκριμένο παράδειγμα «Ο Βούλγαρος πρέπει να κινήται, όταν πάσχη ο Ελλην. Και τούτος πάλιν δι' εκείνον. Και αμφότεροι δια τον Αλβανόν και Βλάχον».Στον Θούριό του ο Ρήγας ακόμη και τον ψυχολογικό παράγοντα χρησιμοποίησε για να πετύχει τους σκοπούς του. Κάνει χρήση του 'Ορκου, που τον ακολουθούν μετέπειτα οι Φιλικοί και οι αγωνιστές του 1821. Βάζει τους σκλαβωμένους να ορκισθούν στην απόφασή τους για επανάσταση, με βαρύ τίμημα στην αθέτηση του όρκου τους:
«Κι άν παραβώ τον όρκον, ν' αστράψ' ο Ουρανός
Και να με κατακάψη να γένω σαν καπνός»,
(Θούριος, στίχ. 39-40).
Επίσης, τη διάχυτη πεποίθηση των σκλαβωμένων πως ανίκητα ήταν τα οθωμανικά στρατεύματα ως μύθο ο Ρήγας καταρρίπτει. Φέρνει συγκεκριμένα το παράδειγμα ενός λαού στην περιοχή της Θράκης των ''Γκιρζιανλήδων'' [9] που επαναστάτησε. Βροντοφωνεί στον Θούριό του ότι ο Σουλτάνος δεν είναι τόσο δυνατός, όσο οι σκλαβωμένοι νομίζουν:
«Ποτέ μην στοχασθήτε πως είναι δυνατός
Καρδιοχτυπά και τρέμει σαν λαγός κι αυτός.
Τριακόσιοι Γκιρζιανλήδες τον έκαμαν να διή
Πως δεν μπορεί με τόπια, (κανόνια) μπροστά τους να εβγή»,
(Θούριος,στίχ. 111-114).
Ο Θούριος είναι έμπλεος από δημοκρατικό και αντιμοναρχικό πνεύμα. Κι' αυτό ήταν αιτία, τότε στις μέρες μετά την σύλληψη τού Ρήγα, μετά από την προδοσία του μιαρού Ελληνα εμπόρου της Τεργέστης, να συλληφθούν οι δύο σύντροφοι του Ρήγα, ο Γεώργιος Θεοχάρης και ο Κωνσταντίνος Δούκας με την κατηγορία πως «εξεδήλωσαν δημοκρατικά φρονήματα ...και ότι τραγούδησαν ένα επαναστατικόν τραγούδι, όπου οι μονάρχαι γενικώς ελέγχονται ως τύραννοι» [10]. Ο Ρήγας με τον Θούριό του και τα επαναστατικά του κείμενα δίνει και ένα άλλο σημαντικό μήνυμα, ότι η αποτίναξη της τυραννίας και η απόκτηση της Ελευθερίας θα πρέπει να στηριχθεί στις ντόπιες δυνάμεις των σκλαβωμένων. Στον Θούριό του, όπως και στα άλλα κείμενά του δεν απευθύνει καμιά έκκληση για βοήθεια στις μεγάλες τότε δυνάμεις. Κάτι πρωτόγνωρο για τον Ελληνισμό, που μέχρι τότε οι σκλαβωμένοι Ελληνες για την απόκτηση της ελευθερίας τους προσέβλεπαν στις μεγάλες δυνάμεις της ανατολής και της δύσης. Και λίγα χρόνια αργότερα, σαν σήμερα το 1821, οι εμψυχωμένοι από τον Θούριο επαναστάτες ραγιάδες αυτή τη σύσταση του Ρήγα ακολουθούν. Στον Θούριό του ο Ρήγας απευθύνει προσκλητήριο στους Ελληνες που εξ αιτίας της σκλαβιάς ξενιτεύθηκαν. Τους προσκαλεί να επιστρέψουν και να στρατευθούν για την λευθεριά τώρα που η επανάσταση ξεκινά, τονίζοντας ότι ενδοξώτερο είναι το να πεθάνη κανείς για την πατρίδα:
«Οσ' απ' την τυραννίαν πήγαν στην ξενιτιά,
Στον τόπον τους καθένας ας έλθη τώρα πιά.
Ως πότε οφφικιάλιος, (αξιωματούχος) σε ξένους βασιλείς;
'Ελα να γίνης στύλος δικής σου της φυλής.
Κάλλιο για την πατρίδα κανένας να χαθή».
( Θούριος, στίχ.49-50, 55-57).
Ακόμη ο Ρήγας στον Θούριό του δεν πλέκει ύμνους, όπως κάνανε άλλοι λόγιοι του καιρού του, στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, του οποίου οι στρατιές βρίσκονταν κοντά στην σκλαβωμένη Ελλάδα, στα Ιόνια Νησιά και τον θεωρούσαν ελευθερωτή των λαών. Αντίθετα, Τη χρονιά εκείνη που ο Ναπολέων βρισκόταν στην Ιταλία και είχε καταλύσει τη Βενετική αυτοκρατορία, ο Ρήγας στους σκλαβωμένους, στους ραγιάδες προσφέρει για σύμβολο, για πρότυπο τον Μέγα Αλέξανδρο. Τυπώνει την εικόνα του που περιβάλλεται από τους τέσσερις στρατηγούς του, τον Σέλευκο, τον Κάσσανδρο, τον Αντίγονο και τον Πτολεμαίο, και τις παραστάσεις, την θριαμβευτική είσοδο του Μ. Αλεξάνδρου στην Βαβυλώνα, την φυγή των Περσών στη μάχη του Γρανικού ποταμού, την οικογένεια του Δαρείου να προσκυνά τα πόδια του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Γι' αυτό εξ άλλου και στον 'Υμνο Πατριωτικό του ο Ρήγας αναφωνεί:
«Αλέξανδρε τώρα να βγής
Από τον τλαφον και να ιδής
Των Μακεδόνων πάλιν
ανδρείαν την μεγάλην
πώς τους εχθρούς νικούνε
με χαρά στη φωτιά».
Επί πλέον ο Ρήγας στον Θούριο του τονίζει και των προγόνων την ανδρεία για την ελευθερία, προβάλλοντάς τους ως παράδειγμα, με σκοπό οι επαναστατημένου ραγιάδες να τους μιμηθούν:
«Πώς οι προπάτορές μας ωρμούσαν σαν θεριά
για την ελευθερίαν πηδούσαν στη φωτιά.
Ετζι κ' ημείς, αδέλφια, ν' αρπάξωμεν για μιά
Τ' ‘αρματα, και να βγούμεν απ' την πικρή σκλαβιά»,
(Θούριος, στίχ. 116-120).
Μέσα στους στίχους του Θουρίου βρίσκει κανείς και τις πολιτικές πεποιθήσεις του Ρήγα: Διατυμπανίζει πως η αναρχία είναι μορφή τυραννίας
«γιατί κ' η αναρχία ομοιάζει την σκλαβιά» (Θούριος, στίχ. 27)
Διακηρύσσει τις ιδέες του για ανεξιθρησκεία,
«Στην πίστιν του καθένας ελεύθερος να ζή» (Θούριος, στίχ. 43)
Για δικαιοσύνη και πάνω από όλα για ελευθερία στους τελευταίους στίχους του Θουρίου του αναφωνεί:
«Κ' εις την δικαιοσύνην να σκύψη ο εχθρός
κ' ελεύθεροι να ζώμεν, αδέλφια, εις την Γήν».
(Θούριος, στίχ. 124 και 126).
Ο Θούριος του Ρήγα αποτελούσε για τους αγωνιστές της Επανάστασης του 1821, το τραγούδι που τους εμψύχωνε στον τιτάνιο του πολέμου αγώνα. Και μέχρι τις μέρες μας ο Θούριος αποτελεί το σημαντικότερο επαναστατικό τραγούδι του Ελληνισμού.
***
Στου στρατηγού Μακρυγιάννη τη γραφή κάνουμε αναφορά, αδιάψευστος μάρτυρας για την ανύψωση του ηθικού του σκλαβωμένων ραγιάδων και την εμψύχωσή τους από του Ρήγα Βελεστινλή τα κηρύγματα. Στον πίνακα, που χαράχθηκε με τις οδηγίες του Μακρυγιάννη με τίτλο ''Πτώσις της Κωνσταντινουπόλεως'', βάζει το ζωγράφο να ζωγραφίσει τον Ρήγα να σπέρνει τον σπόρο της ελευθερίας και σημειώνει:«Μετά πολλούς αιώνας Ρήγας ο Βελεστινλής σπύρει τον σπόρον της ελευθερίας εις τους 'Ελληνας και τους ενθαρρύνει οδηγών αυτούς τον τρόπον της απελευθερώσεως των. Οι Ελληνες ενθουσιασθέντες και ενθαρρυνθέντες από τους λόγους του Ρήγα έλαβον τα όπλα υπέρ της ελευθερίας». Τέσσερις αιώνες σκλαβιάς παρήλθαν, μέχρι να ακουσθούν του Θουρίου τα επαναστατικά λόγια, που ατσάλωσαν τους σκλαβωμένους, τους ραγιάδες στην απόφασή τους για την επανάστασή τους. Ο Ρήγας έδειξε στους σκλαβωμένους τον τρόπο της επανάστασης, αφού πρώτα είχαν εμψυχωθεί από τον Θούριό του Ως πότε παλληκάρια. Ας αναφερθούν όμως και οι πτυχές της προσωπικότητας, τα χαρακτηριστικά της φυσιογνωμίας του Ρήγα, όπως αποκαλύπτονται από την μελέτη των έργων του και του επαναστατικού του σχεδίου. Ο Ρήγας Βελεστινλής είναι μία από τις μοναδικές μορφές του Νεώτερου Ελληνισμού: ήταν Διαφωτιστής με τα εθνοδιαφωτιστικά του βιβλία. Ηταν Επαναστάτης με το συγκεκριμένο σχέδιο, πού είχε καταστρώσει για να εμψυχώσει πρώτα τους σκλαβωμένους και μετά να τους ωθήσει στην επανάσταση. Ηταν πολιτικός νούς. Ενδιαφέρθηκε και για τη συνέχεια, για το τι θα γίνει μετά την επανάσταση. Ο Ρήγας ήταν προνοητικός. Εφτιαξε Σύνταγμα για να διοικηθεί το κράτος του μετά την επανάσταση. Γι' αυτό το κίνημά του εντάσσεται στην επανάσταση και όχι στην εξέγερση. Ας αναφερθεί ένα σημαντικό στοιχείο του Ρήγα, ο οποίος για πρώτη φορά στο άρθρο 22 για την παιδεία που βρίσκεται στα Δίκαια του Ανθρώπου, εκτός από των αγοριών θέλει και των κοριτσιών την εκπαίδευση. Ας διαβάσουμε το άρθρο, το οποίο θα πρέπει να είναι αναρτημένο σε κάθε σχολείο της χώρας: «Ολοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία δια τα αρσενικά και θηλυκά παιδία. Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποία λάμπουν τα ελεύθερα έθνη». Για πρώτη φορά απαντάται σε σύνταγμα το άρθρο αυτό για την εκπαίδευση και των κοριτσιών. Ο Ρήγας ηταν ακόμη και στρατιωτικός νούς. Είχε ένα συγκεκριμένο στρατιωτικό σχέδιο έναρξης και επέκτασης της επανάστασης. Ακόμη είχε μεταφράσει ένα βιβλίο από τα γερμανικά για την εκπαίδευση στην πολεμική τέχνη το Στρατιωτικό Εγκόλπιο. Ο Ρήγας γνώριζε καλά ότι οι σκλαβωμένοι Ελληνες εκτός από τους δύο πολεμικούς πληθυσμούς των Μανιατών και των Σουλιωτών, δεν ήταν εκπαιδευμένοι στη πολεμική τέχνη. Με το Στρατιωτικό Εγκόλπιο θα εκπαιδεύονταν οι επαναστατημένοι Ελληνες στην πολεμική τέχνη όπως και τα στρατεύματα του Σουλτάνου, κάτι που θα ενίσχυε ψυχολογικά και τους επαναστάτες. Ήταν Μάρτυρας, γιατί θυσιάστηκε μαζί με τους άλλους επτά συντρόφους του στον Πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου. Ηταν εθνεγέρτης γιατί με τον Θούριό του εμψύχωνε τους σκλαβωμένους ραγιάδες για την επανάσταση. Τέλος ο Ρήγας ήταν και οραματιστής, πριν από διακόσια και πλέον χρόνια, μιας δημοκρατικής πολιτείας του βαλκανικού χώρου, που στις μέρες μας πάει να γίνει πραγματικότητα. Σας ευχαριστώ. Κύριε Δήμαρχε, πριν κατέλθω του βήματος με την ευκαιρία της εκδήλωσης η Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα σας προσφέρει για το Δημαρχείο την εικόνα και την προτομή του Ρήγα Βελεστινλή και για τη Βιβλιοθήκη του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου σας την περίφημη Χάρτα της Ελλάδος του Ρήγα. -------------------------------------------------------------------------------- [1]Βλ. Αισχύλου, Επτά επί Θήβας 42, Πέρσαι 73, Αγαμέμνων 112, Ευμενίδες 627. Σοφοκλέους, Αίας 212, 612. Αριστοφάνους, Ιππής 757, Βάτραχοι 1289. Στον 'Ομηρο, Ιλιάς Ο' 127, απαντάται το «θούρος»για τον θεό Άρη. [2] «Κατά τον Σεπτέμβριον του έτους τούτου (1797) ο Ρήγας Βελεστινλής έψαλεν εν τη οικία του Αργέντη, παρισταμένου τούτου και του Έλληνος Θεοχάρη, ύμνον ελευθερίας... και δή χορεύων περί την τράπεζαν», Αιμ Λεγράνδ, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή ..., σελ. 19. [3] Pouqueville F., Histoire de la Regeneration de la Grece, Παρίσι 1825, τόμ. Β', σελ. 179 και 387. [4] Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της Επαρχίας Βόλου και Αγιάς, Αθήνα 1960, σελ. 657. [5] Κ. Κούμα, Ιστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων, τόμ. ΙΒ', Βιέννη 1832, σελ. 601. [6] Βλ. Γιάννη Παπακώστα, Τό πρότυπο του Ρήγα Φεραίου, εφημ. ''Το Βήμα'', 14-6-1998, σελ. 34. [7]Γεωργίου Τερτσέτη, (1800-1874), « Λόγος της 25 Μαρτίου 1857», στο 'Απαντα, αναστήλωση Γ. Βαλέτας, έκδ. Γιοβάνη, Αθήνα 1967, τόμ. Α', σελ. 226. [8] Βλ. την έκδοση με τις πέντε παραδοσιακές μουσικές παραλλαγές του Θουρίου σε ψηφιακό δίσκο της Επιστημονικής Εταιρείας Μελετης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1997, όπου καταχωρίζεται και η σχετική μελέτη «Η μουσική του Θουρίου και τα άσματα της εκδόσεως»του καθηγητού της βυζαντινής και παραδοσιακής μουσικής π. Χρήστου Κυριακοπούλου, σελ. 11-21. [9] Ο Ρήγας τους μνημονεύει, ακόμη και στη Χάρτα του, φύλλο 8, ανατολικά του Στρυμώνος ποταμού, στα βουνά του Παγγαίου, όπου γράφει, σχετικά «Εδώ εμφωλεύουν οι Γκιρντζαλήδες». [10] Κων. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή, Αθήνα 1930, Επανέκδοση φωτομηχανική με την προσθήκη ευρετηρίου, επιμ. Δημ. Καραμπερόπουλου, από την Επιστημονική Εταιρεία Μελετης Φερών-Βελεστίνου- Ρήγα, Αθήνα 1997, σελ. 35. |
Ρήγας Βελεστινλῆς: Βίος καὶ πολιτεία
«Ὅποιος ἐλεύθερα συλλογᾶται, συλλογᾶται καλά».
Ὁ Ρήγας Βελεστινλῆς γεννήθηκε τὸ 1757 στὸ Βελεστίνο τῆς Τουρκοκρατούμενης Θεσσαλίας. Ἡ πνευματική του προσφορὰ καὶ ὁ μαρτυρικός του θάνατος τὸν ἀνέδειξαν σὲ μία πρόδρομη μορφὴ τοῦ πνευματικοῦ κινήματος τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ καθὼς ἐπίσης καὶ σὲ πρώιμο ἐθνομάρτυρα ποὺ ἐνέπνευσε τὸν πόθο γιὰ ἐλευθερία στὸν ἑλληνικὸ λαό. Ὁ Ρήγας «εὐτύχησε» νὰ γεννηθεῖ στὸ γεωγραφικὸ χῶρο τῆς Θεσσαλίας σὲ μία ἱστορικὴ περίοδο (μέσα 18ου) ὅπου μεγάλοι δάσκαλοι ἐργάζονταν μὲ ζῆλο κυρίως στὴν περιοχὴ τοῦ Πηλίου (Ζαγορά). Ἂν ἡ πατρίδα του τοῦ ἔδωσε ἁπλῶς τὸ ἔναυσμα γιὰ τὴ συνέχιση μίας ἐξαιρετικῆς πνευματικῆς πορείας, ἡ Κωνσταντινούπολη καὶ τὸ Βουκουρέστι ἀποτέλεσαν τοὺς ἑπόμενους σταθμοὺς τῆς πορείας. Ἐκεῖ ὁ Ρήγας θὰ κατορθώσει νὰ διαμορφωθεῖ πολιτικὰ καὶ νὰ σταδιοδρομήσει ὡς «γραμματικός» στὶς Παραδουνάβιες Ἡγεμονίες.
Αὐτὴ ἡ πρώτη περίοδος τῆς πνευματικῆς προετοιμασίας τοῦ Ρήγα συγκεντρώνει ἕνα κυρίαρχο χαρακτηριστικό. Ζεῖ, ἐργάζεται καὶ ἀνδρώνεται πνευματικὰ στὸ χῶρο τῶν Βαλκανίων ἀπὸ τὴ Θεσσαλία ὡς τὸ Βουκουρέστι, στοιχεῖο ποὺ θὰ τὸ συναντήσουμε στὸν πυρήνα τοῦ μετέπειτα μεγαλειώδους συγγραφικοῦ ἔργου του, καθὼς ὁ Ρήγας θὰ ἀναδειχθεῖ σὲ μορφὴ ὄχι ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο τῆς ἑλληνικῆς Ἱστορίας ἀλλὰ καὶ τῆς νεότερης ἱστορίας τῶν Βαλκανίων.
Ὡστόσο οἱ ἐξελίξεις στὴν Εὐρώπη δὲν ἄφηναν ἀδιάφορο τὸ Ρήγα. Ἔχει ἤδη μεσολαβήσει ἡ Γαλλικὴ Ἐπανάσταση, τὸ γεγονὸς σταθμὸς ποὺ γέννησε σὲ ὅλους τοὺς ὑπόδουλους λαοὺς τοῦ κόσμου τὴν ἐπιθυμία νὰ ἀποτινάξουν τὸν τυραννικὸ ζυγό. Τὸ 1790 συναντᾶμε τὸ Ρήγα στὴ Βιέννη, στὸ κέντρο τῆς Αὐστροουγγρικῆς αὐτοκρατορίας τοῦ Φραγκίσκου Β´. Ἡ ἑξάμηνη παραμονή του στὴν πόλη ποὺ ἀνέδειξε τὸν Μότσαρτ θὰ ἀποτελέσει ὁρόσημο στὴν πνευματική του πορεία. Ἐκεῖ θὰ ἐκδώσει ἕνα ἀπὸ τὰ πρῶτα του βιβλία, τὸ «Σχολεῖον τῶν Ντελικάτων Ἐραστῶν».
Τὸ δεύτερο βιβλίο ποὺ τύπωσε ὁ Ρήγας τὸ 1790 ἔφερε τὸν τίτλο «Φυσικῆς Ἀπάνθισμα» καὶ ἀποτελεῖ μία πρώτη προσπάθεια γιὰ ἐκλαΐκευση τῶν ἐπιστημονικῶν γνώσεων καὶ κυρίως τῶν φυσικῶν καὶ ἐπιστημονικῶν γνώσεων. Ὅπως ἔχει ἀποδειχθεῖ σὲ πρόσφατες ἔρευνες, εἶναι κατὰ τὸ μεγαλύτερο μέρος μετάφραση τῆς Γαλλικῆς Ἐγκυκλοπαιδείας τῶν Diderot καὶ D'Alembert. Τέλος τὸ τρίτο βιβλίο εἶναι ἡ μετάφραση τοῦ «Πνεύματος τῶν Νόμων» τοῦ Γάλλου Διαφωτιστῆ Μοντεσκιέ.
Ἀντιλαμβάνεται κανεὶς ὅτι αὐτὴ ἡ πρώτη περίοδος τῆς Βιέννης ἀποτέλεσε γιὰ τὸ Ρήγα τὸ καθοριστικὸ σημεῖο ἐπαφῆς μὲ τὰ πνευματικὰ προϊόντα του Γαλλικοῦ Διαφωτισμοῦ. Θὰ ἦταν καλὸ νὰ σταθεῖ κανεὶς στὸ βιβλίο «Φυσικῆς Ἀπάνθισμα» τὸ ὁποῖο καταδηλώνει καὶ τὴν πολυπλευρικότητα τοῦ πνεύματος τοῦ Ρήγα, ὁ ὁποῖος ἀντιλαμβάνεται ὅτι τὸ πνευματικὸ ξύπνημα ἑνὸς λαοῦ ἔρχεται μέσα ἀπὸ τὴν ἐπαφὴ μὲ τὴν ἐπιστήμη καὶ κυρίως μέσα ἀπὸ τὴν καταπολέμηση τῶν δεισιδαιμονιῶν ποὺ αὐτὴ συνεπάγεται. Τὸ 1796 κι ἐνῷ ἤδη οἱ ἰδέες τῆς Γαλλικῆς Ἐπανάστασης ἔχουν πάρει σάρκα καὶ ὀστὰ μέσῳ τῶν πρώτων Συνταγματικῶν κειμένων, ὁ Ρήγας θὰ ξαναβρεθεῖ στὴ Βιέννη κι αὐτὴ τὴ φορὰ θὰ διατυπώσει καὶ τὶς κυριότερες θέσεις, οἱ ὁποῖες τὸν ἔκαναν γνωστὸ ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνο γιὰ κάθε μορφὴ τυραννίας. Ἡ πορεία πρὸς τὸ θάνατο ἔχει ξεκινήσει.
Θὰ ἦταν καλὸ ἀπὸ ἐδῶ καὶ κάτω νὰ σταθεῖ κανεὶς σὲ ὁρισμένα στοιχεῖα - σημεῖα αὐτοῦ τοῦ ἔργου, τὰ ὁποῖα τὸ καθιστοῦν μοναδικὸ στὴν ἱστορία τῶν νεοελληνικῶν Γραμμάτων. Τὸ 1796 ὁ Ρήγας θὰ ἐκδώσει τὴ μεγάλη δωδεκάφυλλη Χάρτα τῆς Ἑλλάδος καὶ ἕνα χάρτη τῆς Βλαχίας καὶ τῆς Μολδαβίας. εἶναι πολὺ σημαντικὸ νὰ καταλάβει κανεὶς ὅτι ὁ Ρήγας ἀποτελεῖ ἕναν ἀπὸ τοὺς πρωτοπόρους της ἐπιστήμης τῆς γεωγραφίας, ἐπιστήμη ποὺ κινεῖται παράλληλα μὲ τὴν ἄνθηση τῆς ἐθνικῆς συνείδησης τῶν λαῶν. Ὁ Ρήγας γίνεται ἐπικίνδυνος, γιατί ἀπευθύνεται στὸ κρυφὸ αἰσθητήριο τοῦ Βαλκάνιου γιὰ τὴ γεωγραφικὴ ἑνότητα τοῦ χώρου στὸν ὁποῖο κατοικεῖ. Ἡ χάρτα δὲν εἶναι μία ἁπλὴ ἀπεικόνιση τοῦ γεωγραφικοῦ χώρου τῆς Ἑλλάδος ἢ τῶν Βαλκανίων ἀλλὰ ἕνας ἱστορικὸς καὶ γεωγραφικὸς πίνακας τοῦ ἀρχαίου, τοῦ μεσαιωνικοῦ καὶ νέου Ἑλληνισμοῦ, ἐμπλουτισμένος μὲ ἄφθονα στοιχεῖα ἀρχαιογνωσίας, ἀρχαῖες ὀνομασίες πόλεων, χωρῶν, ποταμῶν, κλπ. Νεώτερες ἔρευνες ἀποδεικνύουν ὅτι πρόκειται γιὰ τὸ κράτος ποὺ ἤθελε νὰ δημιουργήσει στὸ Βαλκανικὸ χῶρο.
Δεύτερο σημαντικὸ πνευματικὸ σημεῖο ἐκείνης τῆς ἐποχῆς εἶναι ἡ συγγραφὴ τοῦ περίφημου «θουρίου», ἑνὸς τραγουδιοῦ, μίας ἔμμετρης ἐπαναστατικῆς προκήρυξης ποὺ ἀποτέλεσε προσκλητήριο πρὸς ὅλους τοὺς ὑπόδουλους λαοὺς τῶν Βαλκανίων. Ἂς σταθοῦμε σ᾿ ἕνα καίριο σημεῖο τοῦ τραγουδιοῦ.
«Βούλγαροι κι Ἀρβανίτες, Ἀρμένιοι καὶ Ρωμιοί, ἀράπηδες καὶ ἄσπροι, μὲ μία κοινὴ ὁρμή, γιὰ τὴν ἐλευθερία νὰ ζώσωμεν σπαθί...»
Ἡ ἰδιαιτερότητα αὐτοῦ τοῦ πρωτοφανοῦς κηρύγματος ἐντοπίζεται στὸ γεγονὸς ὅτι ἀποτελεῖ ἀνοιχτὸ προσκλητήριο σὲ ὅλους τοὺς ὑπόδουλους λαοὺς ἀνεξαρτήτως θρησκείας, φυλῆς καὶ χρώματος. Στὸ κήρυγμα λοιπὸν τοῦ Ρήγα ἐνυπάρχουν ἐξαιρετικὰ δείγματα μίας σύγχρονης πολιτικῆς σκέψης ποὺ συνοψίζει τὸ ἐπαναστατικὸ ρεῦμα, τὸ κήρυγμα ὑπὲρ τῆς ἀνεξιθρησκίας καὶ ταυτόχρονα παρουσιάζει ἀθέατα ἕνα ἀντιρατσιστικὸ μήνυμα, ἰδέες δηλαδὴ καὶ ἀντιλήψεις ποὺ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ συναντήσει σὲ μία σύγχρονη πολιτειακὴ σκέψη.
Ὡστόσο τὸ σημαντικότερο ἔργο του εἶναι ἡ Διακήρυξη, τὴν ὁποία τύπωσε μυστικὰ σὲ χιλιάδες ἀντίτυπα τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1797. Τὴν ἴδια ἐποχὴ ὁ Ρήγας ἐπιθυμοῦσε νὰ συναντήσει τὸν Ναπολέοντα Βοναπάρτη, ὁ ὁποῖος βρισκόταν στὴν Ἰταλία. Ἡ Διακήρυξη ἀποτελεῖ τὸ πιὸ ριζοσπαστικὸ κείμενο τοῦ Ρήγα καὶ ταυτόχρονα αὐτὸ τὸ ὁποῖο θὰ τὸν καταστήσει ἐπικίνδυνο γιὰ κάθε ἐξουσία. Μέσα ἀπὸ τὴν καρδιὰ τοῦ ἀναχρονισμοῦ καὶ τῆς ἀντεπανάστασης, τὴν αὐτοκρατορικὴ Βιέννη, αὐτὸς θὰ κάνει λόγο γιὰ δημοκρατικὴ πολιτεία ποὺ θὰ ἐγκαθιδρυθεῖ στὴν ἐλεύθερη ἐπικράτεια καὶ θὰ ὀνομάζεται «Ἑλληνικὴ Δημοκρατία». Ὁ μεγάλος Ἕλληνας διανοητὴς θὰ στηρίξει τὸ λόγο του σὲ μία διακήρυξη τῶν «Δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ πολίτη» σαφῶς ἐπηρεασμένη ἀπὸ τὸ κήρυγμα τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Διαφωτισμοῦ καὶ τὸ ἔργο τῆς Γαλλικῆς Ἐπανάστασης. Γιὰ πρώτη φορά, θὰ γίνει λόγος γιὰ δικαιοσύνη.
«Ἡ Ἐλευθερία εἶναι ἐκείνη ἡ δύναμη ὅπου ἔχει ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸ νὰ κάμει ὅλον ἐκεῖνο ὅπου δὲν βλάπτει εἰς τὰ δίκαια τῶν γειτόνων του». (ἄρ. 6) καὶ γιὰ κάτι ριζοσπαστικό, γιὰ καθολικὴ ἐκπαίδευση ὅλων τῶν ἀρσενικῶν καὶ θηλυκῶν παιδιῶν «ὅλοι χωρὶς ἐξαίρεσιν ἔχουν χρέος νὰ ἠξεύρουν γράμματα. Ἡ πατρὶς ἔχει νὰ καταστήσει σχολεῖα εἰς ὅλα, τὰ χωρία, διὰ τὰ ἀρσενικὰ καὶ θηλυκὰ παιδιά» (ἀρ. 22). Σ᾿ αὐτὸ τὸ τελευταῖο ἄρθρο πρωτο-γίνεται λόγος στὸ χῶρο τῶν Βαλκανίων γιὰ τὴν περίφημη ἰσοτιμία τῶν δυὸ φύλων.
Ὕστερα ἀπὸ αὐτὴ τὴ σύντομη ἀναφορὰ σ᾿ αὐτὸ τὸ τελευταῖο κεφαλαιῶδες ἔργο τοῦ Ρήγα γίνεται φανερὸ ὅτι αὐτὸς καὶ οἱ σύντροφοί του δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ μείνουν ἀνέγγιχτοι ἀπὸ τὴ δυναστικὴ ἐξουσία τῶν Ἀμβούργων τῆς Αὐστρίας, μίας χώρας ποὺ ἀργότερα θὰ πρωτοστατήσει στὴν προσπάθεια κατὰ τῆς Ἐπανάστασης τῶν Ἑλλήνων. Τὸ Δεκέμβριο τοῦ 1797 ὁ Ρήγας καὶ οἱ συνεργάτες τοὺς συλλαμβάνονται καὶ θὰ θανατωθοῦν τὸν Ἰούνιο τοῦ 1798 ὕστερα ἀπὸ μῆνες βασανιστικῶν ἀνακρίσεων...
Τὸ τέλος ὑποδεικνύει καὶ τὴν ἀρχή. Κανεὶς δὲ μπορεῖ νὰ πιστέψει ὅτι ἐδῶ τελείωσαν τὰ πράγματα. Ὁ Ρήγας μὲ τὸ ἔργο του, τὸ ὁποῖο εὐτύχησε νὰ τυπωθεῖ, ἀποτέλεσε τὸ σημεῖο ἀναφορᾶς καὶ κύριο καθοδηγητὴ κάθε ἐπαναστατημένου Ἕλληνα καὶ Βαλκάνιου. Τὸ τραγικό του τέλος δείχνει τὸ μέγεθος τῆς ἀπειλῆς τοῦ ἀγώνα καὶ τοῦ ἔργου τοῦ κατὰ τῶν τυράννων.
Σύνδεσμος: www.karaberopoulos.gr & Ἐπιστημονικὴ Ἐταιρεία Μελέτης Φερῶν-Βελεστίνου-Ρήγα http://www.rhigassociety.gr
Πηγές :
