Θέματα βυζαντινής υμνογραφίας
Καταχωρήθηκε από http://www.archive.gr/print.php?type=N&item_id=201 Φεβρουάριος 26 2010 13:29:09
Η βυζαντινή υμνογραφία ενσωματωμένη στο τελετουργικό της εκκλησίας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ‘δημώδης ποιητική θρησκευτική έκφραση’. Στην πρώτη περίοδό της (1ος – 3ος αι.) αισιόδοξη, λυρική, δοξαστική, με έντονη την επίδραση του ιουδαϊκού κόσμου, μέσα στον οποίο εξελίχθηκε και εκφράζοντας το πνεύμα της Καινής Διαθήκης που την αντιπροσώπευε, ύμνησε την πίστη στον Θεό και την ελπίδα για αιώνια ζωή και αποτέλεσε μέσο για τη διάδοση των νέων θρησκευτικών ιδεών. Στη δεύτερη περίοδο (4ος – 7ος αι.), αυτή των κοντακίων, καθιερώνονται οι ύμνοι με ελευθερία έκφρασης των ανθρώπινων συναισθημάτων προς τον Θεό.
Mαδούρα Γιώτα, Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο
Κύριο Θέμα
Η βυζαντινή υμνογραφία ενσωματωμένη στο τελετουργικό της εκκλησίας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ‘δημώδης ποιητική θρησκευτική έκφραση’. Στην πρώτη περίοδό της (1ος – 3ος αι.) αισιόδοξη, λυρική, δοξαστική, με έντονη την επίδραση του ιουδαϊκού κόσμου, μέσα στον οποίο εξελίχθηκε και εκφράζοντας το πνεύμα της Καινής Διαθήκης που την αντιπροσώπευε, ύμνησε την πίστη στον Θεό και την ελπίδα για αιώνια ζωή και αποτέλεσε μέσο για τη διάδοση των νέων θρησκευτικών ιδεών. Στη δεύτερη περίοδο (4ος – 7ος αι.), αυτή των κοντακίων, καθιερώνονται οι ύμνοι με ελευθερία έκφρασης των ανθρώπινων συναισθημάτων προς τον Θεό.
Στην περίοδο των κανόνων εμφανίζεται ο ορθόδοξος δογματισμός. Από τον 11ο αιώνα η μίμηση των προτύπων και ο περιορισμός της λειτουργικής χρησιμότητάς της την οδηγούν σε περίοδο παρακμής[1]. Την ποιητική τριών ύμνων θα εξετάσουμε στη συνέχεια που ανήκουν στην περίοδο της ακμής των κανόνων, όπου δεσπόζουν οι μορφές μεγάλων ποιητών, τις επιρροές που δέχτηκαν από τα Ευαγγέλια, την Παλαιά Διαθήκη ακόμη και από αρχαία συγγράμματα και πως τις αξιοποιούν ανταποκρινόμενοι στα ζητούμενα της εποχής τους διατηρώντας, παράλληλα την ποιητική αυτονομία τους.
«Κανών εις την Κυριακήν του Πάσχα»
Ποιητικότατος ο αναστάσιμος Κανών εις την Κυριακήν του Πάσχα του Ιωάννη Δαμασκηνού[2]. «Ύμνος στο Θεό για τη νίκη της ζωής κατά του θανάτου»[3]. Ο Δεσποτικός[4] αυτός κανόνας[5] γραμμένος στην κοινή λόγια γλώσσα της εκκλησίας, απλά και απροσποίητα, μας μεταφέρει τη χαρά της Ανάστασης αλλά και ύψιστες αρχές της χριστιανικής διδασκαλίας, φανερώνοντας τη θεολογική κατάρτιση του δημιουργού του που τηρεί όλες οι βασικές αρχές της ποιητικής τυπολογίας των κανόνων χωρίς να περιορίζεται από αυτές. Οι οχτώ στροφικές (στην αρχή εννέα) συνθέσεις του ακολουθούν το πρότυπο των εννέα βιβλικών ωδών[6]. Στους ειρμούς[7] αναφέρονται τα εξυμνούμενα γεγονότα της Γραφής, ενώ στα υπόλοιπα τροπάρια υμνείται το γεγονός της ημέρας (Ανάσταση). Στην ωδή α΄ ο Δαμασκηνός πρωτοτυπεί στην αναφορά του βιβλικού θέματος της διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας από τον Μωϋσή. Κάνει λογοπαίγνιο με τη λέξη ‘πάσχα’ που μπορεί να ερμηνευτεί ως η γιορτή για την Ανάσταση του Κυρίου αλλά που στα εβραϊκά (pasah) σημαίνει ‘διάβαση’ και είναι η γιορτή των Εβραίων σε ανάμνηση της εξόδου τους από την Αίγυπτο[8]. Στην ωδή στ΄ παρομοιάζει την τριήμερη παραμονή στον τάφο και την ανάσταση του Κυρίου με την παραμονή του Ιωνά στην κοιλιά του κήτους. Τέλος στην ωδή θ΄ (θεοτοκίον) προτρέπει την αγνή Θεοτόκο να χαρεί με την ανάσταση του παιδιού της[9]. Παρά το ότι ακολουθεί την τυπολογία των κανόνων το ποιητικό στοιχείο πλεονάζει. Είναι, ακόμη, ο μόνος κανόνας της Μ. Εβδομάδας που τα αρχικά γράμματα των ειρμών και των τροπαρίων του δεν αποτελούν ακροστιχίδα[10].
Διαφέρει, όμως, από τους άλλους κανόνες και ως προς την ‘υποταγή’ του στα Ευαγγέλια. Μπορούμε να αντιπαραβάλλουμε δύο, μόλις, σημεία με αυτά. Το τροπάριο «της αναστάσεως Χριστόν / εξαστράπτοντα, και ‘χαίρετε’ φάσκοντος»[11] (ωδή α΄) το συναντούμε στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (κη΄, 9) «και ιδού ο Ιησούς απήντησεν αυτοίς λέγων χαίρετε»[12] που αναφέρεται στη συνάντηση του αναστημένου Ιησού με τη Μαρία τη Μαγδαληνή και τη Μαρία του Λαζάρου την ώρα που πήγαιναν να ανακοινώσουν το χαρμόσυνο γεγονός της Ανάστασής του στους μαθητές. Έτσι ο ποιητής μας κάνει κοινωνούς και συμμέτοχους του θαυματουργού γεγονότος («και οψόμεθα τω απροσίτω φωτί της αναστάσεως»). Το «μεθ΄ ημών αψευδώς γαρ / επηγγείλω έσεσθαι μέχρι τερμάτων αιώνος, Χριστέ» (ωδή θ΄) βρίσκεται, επίσης, στο Κατά Ματθαίον (κη΄, 20) «και ιδού εγώ μεθ’ υμών ειμί πάσας τας ημέρας έως της συντελείας του αιώνος. Αμήν!»[13] και αποτελεί την υπόσχεση του αναστημένου Ιησού να είναι κοντά, να βοηθάει και να ενδυναμώνει όλους όσους θα διδάξουν και θα φυλάξουν τις εντολές και τα παραγγέλματα που έδωσε. Ευφρόσυνα μεταφέρει αυτή την υπόσχεση ο Δαμασκηνός στους πιστούς: «άγκυραν ελπίδος κατέχοντες αγαλλόμεθα».
Εκτός, όμως, από τα Ευαγγελία και τις βιβλικές αναφορές συναντούμε στον κανόνα κάτι από το απόσταγμα της διδασκαλίας του Δαμασκηνού ο οποίος υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους δογματικούς της Ορθοδοξίας[14]. Στο τροπάριο της ωδής α΄ «καθαρθώμεν τις αισθήσεις / και οψώμεθα τω απροσίτω φωτί της αναστάσεως» η «έννοια του καθαρμού των αισθήσεων παράγεται από τον ίδιο ορισμό, που δίνει ο Ιωάννης για την αίσθηση, που την θέλει «αντιληπτική των υλών, ήγουν διαγνωστική’»[15]. Και στον ειρμό της ωδής θ΄, αναφερόμενος στην Παναγία, δηλώνει την προτίμησή του στο επίθετο ‘Θεοτόκος’: «τέρπου Θεοτόκε», όπως άλλωστε έχει καταγράψει: «Χριστοτόκον δε ουδαμώς φάμεν…και ούτω νοείσθε και λέγεσθαι Θεοτόκον»[16]. Διακρίνουμε, επίσης, και τη μεγάλη κλασική παιδεία του[17]. Το «φυλάξας τα σήμαντρα σώα» (ο θαυματουργός τρόπος με τον οποίο ο Ιησούς ανέστη και εξήλθε του τάφου) είναι παρμένο από την ιστορία του βασιλιά Ραμψίνιτου που διηγείται ο Ηρόδοτος και στην οποία αναφέρει: «των τε σημάντρων εόντων σόων»[18]. Παρά τις όποιες επιρροές του από κλασικά κείμενα και τους περιορισμούς της τυπολογίας των βιβλικών ωδών και των αναφορών στα ευαγγέλια, ο Δαμασκηνός κατορθώνει να δημιουργήσει έναν πρωτότυπο, λυρικό, ευφρόσυνο κανόνα όπου υμνεί την Ανάσταση του Κυρίου και προσκαλεί τους λαούς στον εορτασμό των επινικίων: «Αναστάσεως ημέρα, /λαμπρυνθώμεν λαοί».
