Διονύσιος Σολωμός Η ημέρα της Λαμπρής

Σκηνή από τη βραβευμένη ταινία «Μια αιωνιότητα και μια μέρα», του Θεόδωρου Αγγελόπουλου (1998). Aπό το 7.11 λεπτό του παραπάνω βίντεο  ο Αλέξανδρος (Bruno Ganz) και το αγόρι (Αχιλλέας Σκεύης) στο λεωφορείο βλέπουμε τον ποιητή Διονύσιο Σολωμό (Fabrizio Bentivoglio), όπου  απαγγέλλει στίχους από το ποίημα του Η Hμέρα της Λαμπρής . Επέλεξα να δείξω όλη τη διαδικασία σκηνών από την αρχή της "βόλτας στη ζωή" με τον μικρό Αλέξανδρο...

Κι όμως...  

"Καθαρώτατον ήλιο επρομηνούσε

Της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι..."

Η ημέρα της Λαμπρής

1.

Καθαρώτατον ήλιο επρομηνούσε

Της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι,

Σύγνεφο, καταχνιά, δεν απερνούσε

Τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη∙

Και από ’κει κινημένο αργοφυσούσε

Τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι,

Που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα:

Γλυκειά η ζωή κι ο θάνατος μαυρίλα.

2.

Χριστός Ανέστη! Νέοι, γέροι και κόρες,

Όλοι, μικροί μεγάλοι, ετοιμαστήτε∙

Μέσα στες εκκλησίες τες δαφνοφόρες

Με το φως της χαράς συμμαζωχτήτε∙

Ανοίξτε αγκαλιές ειρηνοφόρες

Ομπροστά στους Αγίους και φιληθήτε∙

Φιληθήτε γλυκά χείλη με χείλη,

Πέστε: Χριστός Ανέστη, εχθροί και φίλοι.

Δάφνες εις κάθε πλάκα έχουν οι τάφοι.

Και βρέφη ωραία στην αγκαλιά οι μανάδες∙

Γλυκόφωνα κοιτώντας τες ζωγραφι-

σμένες εικόνες, ψάλλουνε οι ψαλτάδες∙

Λάμπει το ασήμι, λάμπει το χρυσάφι,

Από το φως που χύνουνε οι λαμπάδες∙

Κάθε πρόσωπο λάμπει απ’ τ’ αγιοκέρι,

Οπού κρατούνε οι Χριστιανοί στο χέρι.

XXII.

Βγαίνει, γιατί στα σωθικά του ανάφτει,

Και για πρώτο απαντά τον νεκροθάφτη.

XXIII.

Κανείς δεν του μιλεί, και δεν του δίνει

Το φιλί το γλυκό που φέρνει ειρήνη.

XXIV.

Πάντα χτυπάει, σαν νάλπιζε εκεί κάτω

Ν’ αγροικηθή στης κόλασης τον πάτο.

Σημείωση: Μέρος του αποσπάσματος δημοσιεύτηκε το 1853 στο έργο του Γρασσέτη «Grammatica della lingua greca moderna seguita da un dialogo sopra la lingua e da un discorso sulla metrica». Αναδημοσιεύτηκε η πρώτη στροφή στην έκδ. Ρωσσολίμου και ολόκληρο αναδημοσιεύτηκε στην έκδ. Τερζάκη απ’ όπου το πήρε η Βίκυ Παπαδρόμου * Translatum: Favourite Poetry – Διονύσιος Σολωμός
* Πηγή: Διονυσίου Σολωμού άπαντα τα ευρισκόμενα ελληνικά ποιήματα με τον διάλογον και τα προλεγόμενα του Ιακώβου Πολυλά (εκδόσεις Δαμιανού, Αθήναι (στο βιβλίο δεν αναφέρεται το έτος έκδοσης)

Διονύσιος Σολωμός & Νίκος Ξυδάκης, Η ημέρα της Λαμπρής (δίσκος: Προς τον κύριον Γεώργιον Δε Ρώσση (1990))

Α. ΑΝΑΛΥΣΗ - ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το ποίημα “Η ημέρα της Λαμπρής” είναι ένα λυρικό απόσπασμα από το εκτενές ποίημα του Διονύσιου Σολωμού ο “Λάμπρος”. Το ποίημα του αυτό, όπως όλα τα μεγάλα του έργα («Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», «Κρητικός», «Πόρφυρας»), έμεινε ατελείωτο, γιατί δεν πρόλαβε να το τελειώσει. `Αρχισε τη συγγραφή του στη Ζάκυνθο το 1826 και τη συνέχισε αργότερα στην Κέρκυρα, χωρίς όμως να κατορθώσει την ολοκλήρωση της. Το ποίημα “Η ημέρα της Λαμπρής” είναι ένα ρομαντικό και λυρικό ποίημα και είναι γραμμένο στη δημοτική γλώσσα. 2. ΝΟΗΜΑ Η ημέρα της Λαμπρής φαινόταν από το πρωί ότι θα είναι καλή. Τη μέρα αυτή ακόμα και η φύση είναι όμορφη. Ο ουρανός είναι καταγάλανος, χωρίς σύννεφα. Ο ήλιος λάμπει ψηλά στον ξάστερο ουρανό. Το αεράκι φυσά γλυκά στα πρόσωπα των ανθρώπων και τα δροσίζει, δημιουργεί δηλαδή στα πρόσωπα αγαλλίαση και χαρά. Η φύση ολόκληρη ετοιμάζεται να γιορτάσει τη Λαμπρή. `Εχει ντυθεί στα γιορτινά της, έτσι που κάνει τη ζωή να φαίνεται γλυκιά, ενώ το θάνατο να φαίνεται δυστυχία. Το “Χριστός ανέστη” θα ακουστεί σε λίγο και όλοι οι πιστοί πρέπει να μαζευτούν στις εκκλησίες για την ιερή αυτή στιγμή που δίνεται το `Αγιο φως και ψάλλεται το αναστάσιμο τροπάριο. Ο ποιητής προτρέπει τους πιστούς να αγκαλιαστούν μπροστά στις εικόνες των Αγίων και να ανταλλάξουν μεταξύ τους φιλιά αγάπης. Τους προτρέπει να πουν το “Χριστός ανέστη” όχι μόνο στους φίλους, αλλά και στους εχθρούς. Η μέρα της Αναστάσεως, είναι μέρα ειρήνης και αγάπης. Ακόμα και οι τάφοι συμμετέχουν στη χαρά της Αναστάσεως και είναι στολισμένοι με δάφνες. Οι δάφνες είναι το φυτό της νίκης και του θριάμβου. Η Ανάσταση του Χριστού σημαίνει Ανάσταση των νεκρών, σημαίνει ήττα του θανάτου. Οι μανάδες κρατούν τα βρέφη τους στην αγκαλιά τους, οι ψάλτες ψάλλουν “γλυκόφωνα”. `Ολα μέσα στις εκκλησίες, άψυχα και έμψυχα, λάμπουν από το φως των λαμπάδων. Λάμπουν τα πρόσωπα των Χριστιανών, καθώς φωτίζονται από το άγιο φως των κεριών 3. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ επρομηνούσε = προειδοποιούσε, προανάγγελε ύστερο = τελευταίο καταχνιά = ομίχλη κινημένο = ξεκινημένο συμμαζωχτείτε = συγκεντρωθείτε 4. ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1η Ενότητα: Η πρώτη ενότητα του ποιήματος αποτελείται από την πρώτη στροφή, η οποία λειτουργεί και ως πρόλογος. Στην πρώτη ενότητα ο ποιητής δίνει μια υπέροχη περιγραφή της φύσης, η οποία ντύνεται στα γιορτινά της και βρίσκεται έτσι στην ύψιστη ωραιότητα της. Η ομορφιά της φύσης αντανακλάται πάνω στον άνθρωπο και τον κάνει ευτυχισμένο. 2η Ενότητα: Η δεύτερη ενότητα αποτελείται από τη δεύτερη και τρίτη στροφή του ποιήματος. Αυτές αποτελούν και το κύριο μέρος του ποιήματος. Σ’ αυτές τις δύο στροφές ο ποιητής περιγράφει την Ανάσταση μέσα σε μια Ορθόδοξη Εκκλησία. 5. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ Η κεντρική ιδέα του ποιήματος είναι η ίδια η ιδέα της Ανάστασης μαζί με το μήνυμα της. Η ημέρα της Λαμπρής είναι μέρα χαράς και συμφιλίωσης, μέρα ειρήνης και αγάπης. Ακόμα η μέρα της Ανάστασης συμβολίζει την πίστη στη μέλλουσα και αιώνια ζωή των ψυχών. B. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Από «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» Β΄ Γυμνασίου, σελ. 152) 1. Ποια εικόνα δίνει ο ποιητής στην πρώτη στροφή και ποια φυσικά στοιχεία συμμετέχουν; Ο ποιητής στην πρώτη στροφή δίνει την εικόνα μιας γλυκιάς, ήρεμης, ειρηνικής, όμορφης και γιορτινής φύσης. Η φύση ετοιμάζεται να γιορτάσει τη Λαμπρή. Συμμετέχει ολόκληρη σ’ αυτή την αναστάσιμη μέρα. Τα φυσικά στοιχεία που τη συνθέτουν είναι ο λαμπερός ήλιος, ο φωτεινός αυγερινός, ο καθαρός και ξάστερος ουρανός και το γλυκό και δροσερό αεράκι. 2. Τι φανερώνει ο τελευταίος στίχος της πρώτης στροφής και πως φτάνει ο ποιητής σ’ αυτή την ιδέα; Ο τελευταίος στίχος της πρώτης στροφής “γλυκιά η ζωή και ο θάνατος μαυρίλα” φανερώνει την αξία και την ομορφιά της ζωής σε αντίθεση με τη δυστυχία που προκαλεί ο θάνατος. Η μαυρίλα του θανάτου, για την οποία κάνει λόγο ο ποιητής, είναι το σκοτεινό και άγνωστο μέρος στο οποίο καταλήγουν οι ψυχές των νεκρών. Ο ποιητής με τη φράση αυτή διατυπώνει την πίστη του στη ζωή και στην ανάσταση του Χριστού, την ημέρα της Λαμπρής. Η ιδέα αυτή που εκφράζει ο ποιητής έρχεται ως κατακλείδα της γιορτινής ατμόσφαιρας που επικρατεί στο φυσικό περιβάλλον. Η ωραιότητα, η ηρεμία, η γαλήνη και η γιορτινή ατμόσφαιρα της φύσης αντανακλούνται στη ψυχή του ανθρώπου, μεταδίδοντας του αισθήματα χαράς και αισιοδοξίας. Η ομορφιά δηλαδή αυτής της στιγμής είναι τόσο μεγάλη, ώστε κάνει τη ζωή να φαίνεται ανεκτίμητη και γλυκιά, ενώ το θάνατο να φαίνεται δυστυχία. 3. Στη δεύτερη στροφή ο τόνος γίνεται πανηγυρικός. Γιατί; Ποια έγκλιση κυριαρχεί εδώ και ποια ιδέα τονίζεται; Στη δεύτερη στροφή ο τόνος γίνεται πανηγυρικός. Αυτό γίνεται γιατί η δεύτερη στροφή εικονίζει τη στιγμή της Αναστάσεως, μια στιγμή που έχει τη μεγαλύτερη αξία στη ζωή των Χριστιανών. Η γιορτή της Λαμπρής, η γιορτή της Ανάστασης είναι η μεγαλύτερη γιορτή που γιορτάζει ο Χριστιανισμός. `Ολοι οι πιστοί πρέπει να προετοιμαστούν ανάλογα για να υποδεχτούν με λαμπρότητα την Ανάσταση του Χριστού. Η ώρα αυτή της Ανάστασης του Χριστού συμβολίζει τη νίκη της ζωής πάνω στο θάνατο. Γι’ αυτό και επικρατεί πανηγυρικός τόνος στη δεύτερη στροφή. H έγκλιση που κυριαρχεί είναι η έγκλιση της προστακτικής (ετοιμαστείτε, συμμαζωχτείτε, ανοίξτε, φιληθείτε, πέστε), με προτρεπτικό όμως περισσότερο χαρακτήρα. Ο ποιητής προτρέπει τους πιστούς να συμμετάσχουν στη χαρά της Αναστάσεως. Η ιδέα που τονίζεται εδώ, είναι η ιδέα της ειρήνης, της αγάπης και της συμφιλίωσης. 4. Ποιο ρήμα επαναλαμβάνεται στην τρίτη στροφή; Ποιες σχετικές μ’ αυτό λέξεις υπάρχουν και τι συνολική εντύπωση δίνουν; Στην τρίτη στροφή έχουμε επανάληψη του ρήματος “λάμπει”. Οι σχετικές με το ρήμα αυτό λέξεις είναι το φως των λαμπάδων, το ασήμι και το χρυσάφι, που δέχονται το φως των κεριών και λάμπουν και αυτά. Σχετική λέξη είναι και το πρόσωπο, που φωτίζεται από το άγιο φως των κεριών και λάμπει και αυτό. Το φως των λαμπάδων κάνει όλα τα άψυχα αντικείμενα της εκκλησίας, αλλά και τα πρόσωπα των πιστών να λάμπουν υπερβολικά. Τα πρόσωπα βέβαια των πιστών δε λάμπουν μόνο από εξωτερική αιτία, που είναι το φως, αλλά και από εσωτερική αιτία, που είναι το φως της ψυχής, η χαρούμενη ψυχική διάθεση. Η συνολική εντύπωση που δίνουν οι λέξεις αυτές είναι η λαμπρότητα, η φωτεινότητα και η πανηγυρική διάθεση, που εντοπίζεται κυρίως στα πρόσωπα των Χριστιανών και εκφράζει τη χαρά, την ευτυχία και την ελπίδα τους, που πηγάζει από την αναστάσιμη μέρα. 5. Γιατί οι τάφοι έχουν δάφνες; Ποιο είναι το μήνυμα της Ανάστασης; Οι τάφοι έχουν επάνω στις πλάκες τους δάφνες. Η δάφνη είναι το φυτό που συμβολίζει το θρίαμβο και τη νίκη. Στην αρχαιότητα οι νικητές στους αθλητικούς αγώνες, καθώς και οι στρατηγοί που έρχονταν πίσω από νικηφόρους πολέμους, στεφανώνονταν με δάφνινα στεφάνια. `Ετσι και εδώ οι δάφνες στις ταφόπετρες συμβολίζουν τη νίκη της ζωής πάνω στο θάνατο. Η Ανάσταση του Χριστού σημαίνει Ανάσταση νεκρών, σημαίνει ήττα του θανάτου και νίκη της ζωής. Το μήνυμα της Ανάστασης είναι ότι ο θάνατος έχει νικηθεί και δεν αποτελεί πια για τον άνθρωπο τη μεγαλύτερη δυστυχία. Τώρα με την Ανάσταση του Χριστού έχει θριαμβεύσει η ζωή. Η Ανάσταση του Χριστού συμβολίζει και την ανάσταση όλων των νεκρών. Συμβολίζει τη χαρά και τη δόξα της ζωής. 6. Η μορφή αυτού του ποιήματος ονομάζεται οκτάβα και έχει ιταλική προέλευση. Θα καταλάβετε τι είναι η οκτάβα, αν παρατηρήσετε: α) το μέτρο και τον αριθμό των συλλαβών, β) τον αριθμό των στίχων κάθε στροφής και γ) το είδος της ομοιοκαταληξίας. Η μορφή του ποιήματος ονομάζεται οκτάβα. Το μέτρο του είναι αναπαιστικό (υυ-) και οι στίχοι εντεκασύλλαβοι. Κάθε στροφή αποτελείται από οκτώ στίχους, γι’ αυτό και η ποιητική αυτή μορφή ονομάζεται οκτάβα. Η ομοιοκαταληξία είναι πλεχτή στους έξι πρώτους στίχους κάθε στροφής. Στους δύο τελευταίου στίχους κάθε στροφής η ομοιοκαταληξία γίνεται ζευγαρωτή. http://www.odyssey.com.cy/main/default.aspx?tabID=138&itemID=1065&mid=943